Додека светот се обидува да обезбеди стотици милијарди долари годишно за финансирање на декарбонизацијата, зелените обврзници (Green Bonds) се наметнуваат како еден од најмоќните инструменти за мобилизирање приватен капитал. Од нивното прво издавање во 2007 година, овој сегмент од пазарот на капитал прерасна во еден од најбрзорастечките во светските финансии, финансирајќи илјадници проекти во обновливите извори на енергија, електричниот транспорт, енергетската ефикасност и модернизацијата на електроенергетските системи.
Во својата суштина, зелената обврзница функционира исто како и секоја друга обврзница – инвеститорите му позајмуваат средства на издавачот, а за возврат добиваат камата и поврат на главнината по истекот на рокот. Разликата е што средствата се наменети исклучиво за проекти со јасно дефинирани еколошки придобивки.
Токму затоа, зелените обврзници денес се сметаат за еден од најважните столбови на одржливото финансирање.
Европа ја презема водечката улога
По периодот на забавување во 2025 година, европскиот пазар повторно бележи силен раст. Само во првата половина на 2026 година во Европа се издадени зелени обврзници во вредност од околу 242 милијарди долари, што претставува рекордно ниво и речиси две третини од глобалниот пазар. Аналитичарите очекуваат светската емисија годинава да го надмине досегашниот историски рекорд.
Главен двигател се огромните инвестиции во енергетската инфраструктура, обновливите извори, батериските системи и модернизацијата на електроенергетските мрежи.
Дополнителен поттик дава и Европскиот стандард за зелени обврзници (EU Green Bond Standard), кој воведува значително построги правила за транспарентност, усогласеност со европската таксономија и независна верификација на проектите. Целта е да се намали ризикот од т.н. „greenwashing“, односно претставување на инвестиции како еколошки без реален позитивен ефект.
Кои се светските лидери?
Европската комисија
Европската комисија денес е меѓу најголемите издавачи на зелени обврзници во светот преку програмата NextGenerationEU. До 30% од финансирањето на оваа програма се обезбедува преку зелени обврзници, а првата емисија од 12 милијарди евра во 2021 година останува една од најголемите поединечни зелени емисии во историјата.
Европската инвестициска банка (EIB)
Европската инвестициска банка е вистински пионер во оваа област. Таа уште во 2007 година ги издаде првите модерни зелени обврзници („Climate Awareness Bonds“), а денес продолжува да биде меѓу најголемите финансиери на климатски проекти. Во 2025 година Банката ја издаде и првата обврзница усогласена со новиот европски стандард, во вредност од 3 милијарди евра.
Суверени држави
Меѓу најактивните држави на пазарот се:
- Франција – еден од најголемите и најликвидни пазари за државни зелени обврзници;
- Германија – редовно издава „зелени бундови“ паралелно со класичните државни обврзници;
- Холандија;
- Данска;
- Италија;
- Шпанија;
- Обединетото Кралство.
Овие средства најчесто се користат за инвестиции во железничка инфраструктура, обновливи извори на енергија, електрична мобилност и енергетска ефикасност.
Корпоративни лидери
Во корпоративниот сектор доминираат енергетските компании и банките. Меѓу најпознатите издавачи се:
- Iberdrola (Шпанија) – глобален лидер во финансирањето на ветерни и соларни електрани;
- EDF (Франција) – финансира обновлива енергија и модернизација на електроенергетската мрежа;
- Enel (Италија) – еден од најголемите европски инвеститори во зелена инфраструктура;
- Ørsted (Данска) – лидер во офшор ветерната енергија;
- Engie (Франција);
- Berlin Hyp – една од првите банки што почна да издава зелени обврзници за енергетски ефикасни згради.
Во што се инвестираат средствата?
Средствата од зелените обврзници најчесто се насочуваат кон:
- изградба на соларни и ветерни електрани;
- батериски системи за складирање енергија;
- модернизација на електроенергетските мрежи;
- водородни технологии;
- електрични железници и јавен транспорт;
- енергетска ефикасност на објекти;
- управување со отпад и отпадни води;
- кружна економија и рециклирање.
Во последните две години особено расте интересот за финансирање на инфраструктура која ќе може да ја поддржи нагло растечката побарувачка за електрична енергија од дата-центрите и вештачката интелигенција.
Предизвикот наречен „greenwashing“
И покрај брзиот раст, пазарот се соочува со предизвици. Најголем е ризикот од финансирање проекти кои формално ги исполнуваат условите, но имаат ограничен реален придонес за намалување на емисиите на стакленички гасови.
Поради тоа, инвеститорите сè повеќе бараат независна верификација, детално известување за користењето на средствата и мерење на конкретните климатски резултати. Токму новиот европски стандард треба да обезбеди повисока доверба и поголема споредливост меѓу издавачите.
Можност и за Македонија
Иако пазарот на зелени финансии во Македонија е сè уште во развој, земјата веќе направи значаен исчекор со издавањето на првата државна зелена обврзница во 2023 година. Министерството за финансии тогаш емитуваше зелена обврзница во вредност од 10 милиони евра, со рок на достасување од две години и фиксна каматна стапка од 4,75%. Собраните средства беа насочени кон Фондот за енергетска ефикасност при Развојната банка, од каде што се обезбедува поволно финансирање за компании што инвестираат во обновливи извори на енергија, енергетска ефикасност и други проекти што придонесуваат за намалување на емисиите на стакленички гасови.
Оваа емисија претставуваше прва зелена државна обврзница на домашниот пазар на капитал и беше дел од пошироката стратегија на Владата за развој на пазарот на хартии од вредност и мобилизирање приватен капитал за финансирање на зелената транзиција. Иако износот од 10 милиони евра е скромен во споредба со милијардите евра што ги мобилизираат водечките европски економии, емисијата постави важна основа за развој на домашниот пазар на одржливо финансирање.
Следниот предизвик за земјата е постепено зголемување на обемот на ваквите инструменти, вклучување на поголем број институционални инвеститори и создавање услови и домашните компании, банките и јавните претпријатија да издаваат корпоративни зелени обврзници. Со оглед на потребите за инвестиции во соларни и ветерни електрани, батериски системи, модернизација на електроенергетската мрежа и енергетска ефикасност, зелените обврзници би можеле да станат еден од најважните механизми за финансирање на енергетската транзиција во Македонија.
Со оглед дека Европската унија значително ги зголемува инвестициите во зелена инфраструктура и воспоставува единствени правила за пазарот, се очекува зелените обврзници во наредната деценија да играат клучна улога во обезбедувањето капитал за енергетската транзиција и исполнувањето на климатските цели. За земјите од Западен Балкан тоа претставува можност за привлекување нови инвеститори, намалување на трошоците за финансирање и забрзување на развојот на нискојаглеродната економија.
Енергетика 24
