Соларните електрани сè повеќе се претвораат од едноставни производители на електрична енергија во сложени дигитални системи. Инвертори поврзани на интернет, батерии, паметни броила, апликации за далечинско следење и системи за управување со енергијата овозможуваат поголема контрола и ефикасност, но истовремено отвораат нов предизвик за енергетскиот сектор, сајбербезбедноста.
Ризикот повеќе не се однесува само на можноста некој да добие пристап до податоците или системот на еден сопственик. Како што расте бројот на дигитално поврзани енергетски уреди, потенцијален координиран напад врз голем број системи може да има последици и за пошироката електроенергетска мрежа.
Современите инвертори, на пример, не служат само за претворање на произведената електрична енергија. Тие комуницираат со мрежата и можат да учествуваат во регулирањето на напонот и фреквенцијата. Батериските системи, пак, можат да го менуваат моментот кога енергијата се презема или испорачува во мрежата и да помогнат во намалување на врвовите во производството.
Токму затоа неовластеното преземање контрола врз голем број вакви уреди истовремено претставува поинаков тип ризик од класичен напад врз еден компјутер или една компанија. Изворниот материјал предупредува дека манипулацијата со поголем број системи во исто време потенцијално може да ја загрози стабилноста на целата мрежа.
Инверторите стануваат дел од дигиталната инфраструктура
Една современа фотоволтаична електрана денес е мрежа од повеќе меѓусебно поврзани компоненти. Инверторот, батеријата и системот за управување со енергијата можат да комуницираат меѓусебно, да бидат поврзани со домашната или корпоративната мрежа и да испраќаат податоци до онлајн платформи.
Тоа носи значителни придобивки. Производството може да се следи во реално време, дефектите полесно да се детектираат, а дел од параметрите да се контролираат и од далечина.
Но секоја интернет-конекција истовремено претставува потенцијална точка за пристап.
Уредите кои немаат соодветна енкрипција, сигурна автентикација или редовни безбедносни ажурирања можат да станат ранливост преку која напаѓачите би можеле да манипулираат со енергетските текови, да добијат пристап до чувствителни податоци за потрошувачката или да го искористат уредот како влезна точка кон пошироката компјутерска мрежа.
Дополнителен проблем е долгиот животен век на енергетската опрема. Инверторите и батериските системи се купуваат со очекување да работат со години, што значи дека производителот треба да може да обезбедува софтверска и безбедносна поддршка и долго по нивната инсталација.
Поради тоа, сајбербезбедноста сè повеќе станува критериум уште во фазата на избор на опремата, заедно со цената, ефикасноста, гаранцијата и очекуваниот работен век.
Безбедноста треба да започне уште при изборот на опремата
Еден од принципите што сè повеќе се применува во индустријата е „security by design“, безбедноста да биде вградена во производот уште при неговиот развој, наместо дополнително да се решава откако ќе се појават проблеми.
При изборот на соларна опрема затоа станува важно да се провери дали производителот обезбедува редовни безбедносни ажурирања, дали комуникацијата е енкриптирана и дали постои јасна политика за управување со откриени ранливости.
Важен фактор е и транспарентноста околу податоците, кои информации ги собира системот, каде се испраќаат и на кои сервери се складираат.
Изворниот материјал посочува и на стандардите ISO/IEC 27001 и IEC 62443 како релевантни показатели. Додека ISO/IEC 27001 се однесува на систематско управување со информациската безбедност во организациите, IEC 62443 е насочен кон сајбербезбедноста на индустриските контролни системи, средина во која функционираат и современите инвертори, батерии и системи за управување со енергијата.
ЕУ воведува построги правила
Сајбербезбедноста на поврзаните уреди постепено станува и регулаторно прашање во Европската Унија.
Cyber Resilience Act (CRA) воведува правила за производите што содржат дигитални компоненти, со цел хардверот и софтверот што се пласираат на европскиот пазар да исполнуваат одредени безбедносни барања.
Тоа значи дека производителите ќе треба да ја земаат предвид безбедноста уште при развојот на производите, да управуваат со ранливостите и да обезбедуваат безбедносни ажурирања во текот на предвидениот период на поддршка.
Дополнително, поголемо внимание се посветува и на целиот синџир на компоненти и софтвер што се користи во еден дигитален производ, како и на можноста промените и потенцијалните слабости да се следат и документираат.
CRA е тесно поврзан и со NIS2, која поставува пошироки обврски за управување со сајберризиците кај организациите и операторите во важни и критични сектори.
Логиката е двојна: организациите треба подобро да управуваат со своите сајберризици, но истовремено и технологијата што ја купуваат и користат треба да биде развиена со повисоко ниво на заштита.
За енергетскиот сектор ова е особено значајно, бидејќи дигитализацијата постепено ја брише границата меѓу класичната електроенергетска инфраструктура и ИТ системите.
Безбедна опрема не е доволна ако инсталацијата е несигурна
Сајберзаштитата не завршува со изборот на квалитетен инвертор.
Начинот на кој системот е инсталиран и поврзан со мрежата може значително да влијае врз неговата безбедност. Затоа професионалната инсталација, правилната конфигурација и јасната поделба на мрежата стануваат подеднакво важни.
Еден од наједноставните ризици се фабричките лозинки. Доколку тие не бидат променети при пуштањето на системот во употреба, можат да создадат непотребна ранливост.
Меѓу препорачаните мерки се користење силни и уникатни лозинки, активирање двофакторска автентикација каде што е достапна, редовно ажурирање на firmware-от и исклучување на мрежните услуги што не се користат.
Дополнителна заштита може да обезбеди издвојувањето на фотоволтаичните уреди во посебен мрежен сегмент, на пример преку VLAN. На тој начин евентуалниот пробив во еден уред потешко може да му овозможи на напаѓачот пристап до останатите уреди во домашната или корпоративната мрежа.
Интересно е што постојаната интернет-конекција не е неопходна за основното функционирање на секој фотоволтаичен систем. Таа најчесто се користи за мониторинг, дополнителни услуги и одржување, а ограничувањето на непотребната поврзаност може дополнително да ја намали површината за потенцијален напад.
Како може да се препознае сомнителна активност?
Сајбернападот врз соларен систем не мора веднаш да биде очигледен.
Необјасниви падови во производството, ненадејно променети поставки, различно време на полнење или празнење на батеријата, невообичаено голема потрошувачка на интернет-податоци или непознати мрежни конекции можат да бидат показатели дека нешто не е во ред.
Во случај на сомневање за неовластен пристап, препораката е да се променат лозинките, системот привремено да се исклучи од интернет и да се контактира инсталатерот или техничката поддршка.
Што значи ова за Македонија?
Темата станува релевантна и за Македонија со развојот на фотоволтаичните капацитети и постепеното воведување пософистицирани системи за управување и складирање на електричната енергија.
Колку повеќе производството станува децентрализирано и дигитално, толку повеќе се зголемува бројот на уреди кои комуницираат со мрежата.
Тоа значи дека при новите инвестиции во соларна енергија повеќе не треба да се гледаат само моќноста на панелите, ефикасноста на инверторот, цената и гаранцијата. Начинот на кој опремата комуницира со интернет, колку долго производителот обезбедува ажурирања, каде се чуваат податоците и како се управува со потенцијалните безбедносни слабости постепено стануваат дел од проценката на квалитетот на една инвестиција.
Прашањето ќе стане уште поважно со поголемата примена на батериски системи и паметно управување со производството и потрошувачката.
Сајбернападот врз една мала фотоволтаична централа најчесто е проблем за нејзиниот сопственик. Но во енергетски систем во кој илјадници инвертори и батерии се поврзани и можат далечински да се контролираат, координирана манипулација со голем број уреди може да добие сосема друга димензија.
Затоа сајбербезбедноста постепено станува уште еден столб на енергетската транзиција. Идната енергетска инфраструктура нема да треба само да произведува повеќе чиста енергија и да обезбедува стабилност на мрежата, ќе треба да биде и дигитално отпорна.
Енергетика 24
