Растечките тензии на Блискиот Исток повторно ги ставија енергетските пазари под силен притисок, а цената на нафтата веќе бележи огромен раст. На денешните тргувања на светските берзи нафтата Брент достигна околу 117,6 долари за барел, додека американската WTI се движи околу 116,2 долари, што е меѓу повисоките нивоа во последните години. Аналитичарите предупредуваат дека ризикот од продолжена воена конфронтација со Иран, но и дестабилизацијата на земјите од Заливот, едни од најзначајните актери на глобалниот нафтен пазар, дополнително ја зголемува неизвесноста.
Иако ефектите врз цените на горивата во Македонија обично се чувствуваат со одредено задоцнување, искуството од енергетската криза во 2022 година, предизвикана од руската агресија врз Украина, покажува колку брзо геополитичките случувања можат да се прелеат и врз домашниот пазар.
По почетокот на војната во Украина во февруари 2022 година, светските цени на нафтата нагло пораснаа, што директно се одрази и врз цените на горивата во земјата. Во мај 2022 година, за првпат во историјата на Македонија бензинот ја надмина психолошката граница од 100 денари за литар. Тогаш Еуросупер БС-95 достигна околу 104 денари за литар, Еуросупер БС-98 околу 106 денари, додека Еуродизел се движеше меѓу 95 и 100 денари за литар. Во екот на кризата и дизелот накратко се приближи до 100 денари за литар, што претставуваше историски максимум на домашниот пазар.
Како се движеше цената на нафтата и горивата во 2022
| Период (2022) | Цена на Brent (приближно) | Еуросупер БС-95 (МКД/л) | Еуродизел (МКД/л) | Забелешка |
|---|---|---|---|---|
| Февруари – почеток на војната | ~95–100 $ | ~80–85 | ~75–80 | Почеток на раст на цените |
| Март – прв ценовен шок | ~120–130 $ | ~90–95 | ~85–90 | Воведени први антикризни мерки |
| Мај – историски максимум | ~110–120 $ | ~102–104 | ~95–100 | Бензинот првпат над 100 денари |
| Јуни–јули – врв на кризата | ~115–120 $ | ~104–106 | ~100 | Дизелот се приближува до 100 денари |
Токму во овој период Владата реагираше со пакет антикризни мерки со цел да се ублажи ценовниот шок врз граѓаните и економијата. Меѓу најзначајните беа намалување на ДДВ за горивата од 18% на 10%, намалување на акцизата за неколку денари по литар, како и ограничување на трговските маржи. Паралелно беше усвоен и поширок пакет мерки за поддршка на енергетскиот сектор и економијата. Овие интервенции помогнаа цените на горивата да се намалат за неколку денари по литар и постепено да се стабилизира пазарот.
Според економските анализи на нафтениот пазар, секое зголемување на цената на нафтата за околу 10 долари по барел на светските берзи може да значи раст од приближно 3 до 5 денари по литар на бензинот и дизелот, зависно од курсот на доларот, транспортните трошоци и даночната политика.
Во актуелниот геополитички контекст, аналитичарите предупредуваат дека евентуална дополнителна ескалација на конфликтот со Иран би можела да има сериозни последици врз глобалниот пазар на нафта. Особено се посочуваат ризиците од нарушување на испораките од Персискиот Залив, како и проблемите со транспортот низ Ормускиот теснец, една од најважните поморски рути низ која поминува значителен дел од светската нафта.
Македонија, како земја која речиси целосно зависи од увоз на нафтени деривати, во такво сценарио неизбежно би ги почувствувала ефектите. Доколку цените на светските пазари продолжат да растат и се појави силен ценовен шок, Владата има неколку инструменти кои веќе биле користени во минатото, привремено намалување на ДДВ или акцизата за горивата, ограничување на трговските маржи, користење на државните резерви на деривати, како и пошироки мерки за поддршка на секторите кои најсилно ги чувствуваат ценовните шокови, како транспортот, земјоделството и индустријата.
Дополнителен фактор кој често влијае врз цените на нафтата е и пазарната психологија. На глобалните берзи, геополитичките тензии неретко предизвикуваат таканаречена „risk premium“, дополнителен раст на цената поради страв од потенцијален недостиг на нафта. Тоа значи дека цените понекогаш растат и побрзо отколку што реално се менува понудата на пазарот.
Експертите посочуваат дека во вакви ситуации важно е да се избегне паника, бидејќи нагло зголемената побарувачка или создавање резерви од страна на потрошувачите може дополнително да го зголеми притисокот врз цените. Во Македонија досега немало сериозни нарушувања во снабдувањето со нафтени деривати, а пазарот функционира преку редовни увозни канали.
Енергетската криза од 2022 година покажа дека цените на горивата можат да достигнат рекордни нивоа за многу кратко време, но и дека комбинацијата од државни мерки, регулаторен надзор и стабилизација на светските пазари може постепено да доведе до нивно намалување. Во услови на нови геополитички тензии, токму тоа искуство повторно станува релевантно за брза реакција доколку глобалниот пазар повторно влезе во период на силни турбуленции.
Енергетика 24
