Извештаите на Европската комисија за 2026 година покажуваат големи разлики во подготвеноста на земјите од регионот за усогласување со европската енергетска политика. Албанија и Црна Гора имаат добар степен на подготовка и забележале напредок, иако нивните енергетски системи се соочуваат со различни ризици. Србија напредува во реформите на пазарот на гас и електрична енергија, но останува изложена на јагленот и на зависноста од руски енергенси. Косово има ограничен напредок, додека Босна и Херцеговина е оценета како земја во рана фаза на подготовка, без напредок во енергетиката во периодот опфатен со извештајот.
Албанија: Добар напредок, но зависноста од хидроенергија останува ризик
Европската комисија ја оценува Албанија како добро подготвена во областа на енергетиката и констатира добар напредок, особено во приближувањето на електроенергетскиот пазар кон правилата на ЕУ и во усогласувањето со дел од законодавството за обновлива енергија и енергетска ефикасност.
Значаен чекор е усвојувањето на Законот за електроенергетскиот сектор во јуни 2026 година. Албанскиот пазар „ден однапред“ функционира и е поврзан со пазарот на Косово. Сепак, целосната интеграција во внатрешниот пазар на електрична енергија на ЕУ ќе зависи од целосното усогласување со Пакетот за интеграција на електрична енергија и од проверката на неговата примена. Малите потрошувачи сè уште се снабдуваат по регулирани тарифи, а функционален пазар на природен гас не постои.
Обновливите извори се една од најголемите предности на Албанија. Во 2024 година, произведената електрична енергија од обновливи извори изнесувала 105,2% од бруто-потрошувачката на електрична енергија. Ова не значи дека целата енергија во земјата е обновлива: показателот се однесува конкретно на електричната енергија, а системот силно се потпира на хидроенергијата. Според Комисијата, зависноста од водните ресурси ја прави земјата ранлива во сушни периоди и може да доведе до зголемена потреба од увоз.
Во август 2026 година беше усвоен ажурираниот Национален план за енергија и клима за 2021–2030 година. Следните задачи се спроведување на планот, јакнење на институциите за енергетска ефикасност и завршување на законските и техничките чекори за интеграција на пазарот. Албанија, значи, има силна обновлива основа и напредува со реформите, но треба да ја намали климатската ранливост и да го продлабочи пазарното отворање.
Црна Гора: Највидлив напредок во реформите, но транзицијата од јаглен сè уште треба да се спроведе
Црна Гора е оценета како добро подготвена, со многу добар напредок во усогласувањето со правилата за внатрешниот енергетски пазар, задолжителните резерви на нафта и енергетската ефикасност. Усвоениот Национален план за енергија и клима поставува рамка за целите до 2030 година.
Пазарот на електрична енергија „ден однапред“ е оперативен, а малопродажниот пазар е формално либерализиран. Сепак, и покрај тоа што има седум лиценцирани снабдувачи, државната ЕПЦГ и натаму го снабдува целиот малопродажен пазар. Пазарот „во текот на денот“ сè уште не е воспоставен. Во секторот на гас нема функционален пазар, ниту гасоводна инфраструктура или комерцијална потрошувачка.
Во 2025 година, хидроенергијата сочинувала околу 42% од вкупното производство на електрична енергија. Во прилогот со статистички податоци, уделот на електричната енергија произведена од обновливи извори во бруто-потрошувачката за 2025 година е означен со 63,1% и со ознаката дека е привремен. Овие податоци не ја отстрануваат потребата од диверзификација: Комисијата предупредува дека системот и натаму зависи од хидроенергијата и јагленот, а електраната на јаглен во Пљевља треба постепено да се исклучи.
Во мај 2026 година беше пуштен во работа ветерниот парк Гвозд, со планирано проширување на капацитетот. Истовремено, првата соларна аукција била откажана и не била повторно објавена. Главниот предизвик е да се претвори добрата законска и стратешка рамка во побрза изградба на нови капацитети, модернизација на мрежата и правична транзиција на регионите зависни од јаглен.
Србија: Напредок во пазарните реформи, но енергетската зависност останува стратешки проблем
Србија е умерено подготвена во областа на енергетиката и има остварено одреден напредок. Особено значајно е раздвојувањето и сертифицирањето на операторот на преносниот систем за гас, како и основањето на компанијата „Гас инфраструктура“ како сопственик на гасната мрежа. Србија напредувала и во усогласувањето со Пакетот за интеграција на електрична енергија, но треба целосно да го усвои и да го спроведе.
Постојат и нерешени прашања во регионалната трговија со електрична енергија. Операторот ЕМС сè уште не распределува преносни капацитети на сите прекугранични поврзувања, меѓу кои и на границата на пазарните зони со Косово. Малопродажниот пазар е во голем дел либерализиран, но државните интервенции во цените и понатаму се присутни.
Во 2024 година, обновливите извори учествувале со 32,1% во произведената електрична енергија во однос на бруто-потрошувачката. До средината на 2026 година, околу 1.300 MW обновливи капацитети биле приклучени на мрежата. Сепак, Комисијата бара нови аукции за ветерни и соларни централи, поефикасни дозволи и подобра примена на правилата за енергетските заедници. Во поширокиот енергетски систем, јагленот останува главен извор за производство на електрична енергија, а извештајот повикува да се одреди рок за негово постепено исфрлање и да се обезбеди финансирање за праведната транзиција.
Сериозен ризик е зависноста од рускиот гас. Договорот за снабдување со Русија беше продолжен во септември 2026 година за уште три месеци, до крајот на годината. Комисијата укажува и на руската сопственост во делови од српската нафтена и гасна индустрија. Иако Србија напредува во институционалните и пазарните реформи, диверзификацијата на снабдувањето и намалувањето на зависноста од јаглен остануваат клучни за енергетската безбедност.
Косово: Ефикасноста напредува, но производството и сигурноста на снабдувањето се проблем
Косово има одредено ниво на подготовка и ограничен напредок, најмногу преку инвестиции во енергетска ефикасност во јавни и станбени објекти. Главниот проблем е застарениот енергетски систем: над 90% од електричната енергија се произведува во термоцентрали на лигнит, а честите прекини го загрозуваат снабдувањето и создаваат трошоци за бизнисите.
Во април 2026 година започнале работи за еколошко подобрување на ТЕЦ „Косово Б“, но остануваат потребни инвестиции за намалување на емисиите на сулфур диоксид и за исклучување на неоперативните единици на ТЕЦ „Косово А“. Обновливите извори сè уште не се развиваат доволно брзо. Во 2024 година, електричната енергија од обновливи извори изнесувала 9,4% од бруто-потрошувачката. Инсталираниот обновлив капацитет малку се зголемил и достигнал 339 MW, но новите проекти и аукции доцнат.
Енергетскиот пазар сè уште не е целосно усогласен со правилата на ЕУ. Усвојувањето на пакетот закони за енергетика, електрична енергија и регулаторот е потребно за да се продолжи со интеграцијата на пазарот. Дополнителна пречка е тоа што не се утврдени нето-преносните капацитети на интерконекцијата со Србија, што го ограничува прекуграничното тргување и влијае врз конкуренцијата и цената на увозната електрична енергија.
Косово не планира изградба на гасна инфраструктура. За сигурноста на снабдувањето важни се усвојувањето на правилата за задолжителни нафтени резерви и подобрувањето на енергетската ефикасност. Извештајот оценува дека Косово треба да го забрза усвојувањето на Националниот план за енергија и клима и да обезбеди посилни институционални и финансиски капацитети.
Босна и Херцеговина: Фрагментирана регулатива и отсуство на клучни реформи
Босна и Херцеговина е на рана фаза на подготовка во областа на енергетиката, а Европската комисија не констатира напредок во периодот на извештајот. Главниот проблем е институционалната и законската фрагментација меѓу државното ниво, ентитетите и Дистриктот Брчко.
Земјата сè уште нема усвоено неопходни закони за електрична енергија и гас што би овозможиле усогласување со правилата на ЕУ и интеграција во европскиот пазар. Неопходни се и раздвојување и сертифицирање на операторите, назначување оператор на пазарот и воспоставување берза и пазари „ден однапред“ и „во текот на денот“. Независноста на регулаторните тела, според извештајот, е попречена од политичко влијание.
Обновливите капацитети се зголемуваат, со пет ветерни паркови и растечки број соларни централи, но државна законска рамка за обновлива енергија сè уште недостига. Нема ни усогласена енергетска политика за ефикасност, а Националниот план за енергија и клима за 2021–2030 година треба да се финализира и усвои. Во 2024 година, обновливата електрична енергија изнесувала 52,7% од бруто-потрошувачката, но овој показател сам по себе не ја менува оценката на Комисијата за недоволните системски реформи.
Гасот сочинува само околу 3% од енергетското снабдување, но земјата е целосно зависна од еден извор – Русија. Во април 2026 година, ентитетот Федерација усвоил закон за проектот на гасоводот „Јужна интерконекција“, но Комисијата предупредува дека енергетската безбедност не треба да се унапредува на сметка на климатските цели и приоритетот на обновливите извори. И резервите на нафта остануваат нерешено прашање на државно ниво.
Споредбена проценка
| Земја | Оценка на ЕК за подготовката | Напредок во енергетиката | Обновлива електрична енергија* | Главен предизвик |
|---|---|---|---|---|
| Албанија | Добро подготвена | Добар напредок | 105,2% (2024) | Зависност од хидроенергија и целосно отворање на пазарот |
| Црна Гора | Добро подготвена | Многу добар напредок | 63,1% (2025, привремено) | Исклучување на јагленот и реална конкуренција на пазарот |
| Србија | Умерено подготвена | Одреден напредок | 32,1% (2024) | Јаглен и зависност од руски гас |
| Косово | Одредено ниво на подготовка | Ограничен напредок | 9,4% (2024) | Лигнит, прекини во снабдувањето и бавно воведување обновливи извори |
| Босна и Херцеговина | Рана фаза на подготовка | Без напредок | 52,7% (2024) | Фрагментирани институции и недостиг од усогласена регулатива |
* Показателот е удел на електричната енергија произведена од обновливи извори во бруто-потрошувачката на електрична енергија. Вредностите се за различни години, а за Црна Гора податокот за 2025 година е привремен. Вредност над 100% не значи дека целиот енергетски систем е обновлив.
Гасот и енергетската безбедност: различни ризици, заедничка потреба од диверзификација
Извештаите покажуваат дека гасот има многу различна улога во петте земји. Србија има развиена мрежа и остварила институционален напредок, но останува силно изложена на рускиот гас. Босна и Херцеговина користи помалку гас, но целосната зависност од еден извор и нерешените надлежности создаваат ризик. Албанија и Црна Гора немаат функционални домашни пазари на гас, додека Косово не планира гасна инфраструктура.
Оттука, присуството на гасовод или проект за интерконекција не е доволно за да се оцени енергетската безбедност. Важни се и бројот на достапни извори, можноста за двонасочна трговија, транспарентноста на пазарот и усогласеноста со европските правила. Истовремено, Комисијата нагласува дека диверзификацијата не треба да ја забави транзицијата кон обновливи извори и намалувањето на емисиите.
Заклучок
Извештаите за 2026 година прикажуваат две земји со најдобра формална подготвеност – Албанија и Црна Гора – но и со различни структурни слабости: хидро-зависност кај Албанија и потреба од забрзано исклучување на јагленот кај Црна Гора. Србија бележи мерлив напредок во организацијата на пазарот, особено во гасниот сектор, но не ја решила зависноста од јаглен и руски енергенси. Косово се соочува со најдиректен проблем на сигурност на снабдувањето и застој во обновливите проекти. Босна и Херцеговина, пак, треба прво да ги надмине институционалните и законските блокади за да може да започне посистемска транзиција.
За сите пет земји, клучниот тест во следниот период ќе биде спроведувањето: поврзани пазари, независни регулатори, функционални аукции за обновливи извори, посилна енергетска ефикасност и јасни планови за постепено намалување на јагленот. Усвоените стратегии и закони имаат ограничена вредност ако не се претворат во инфраструктура, инвестиции и стабилни правила за пазарот.
Енергетика 24
