Додека Европската унија продолжува постепено да се откажува од загадувачките фосилни горива, сè поголемо внимание се посветува на технологии со ниски емисии, како што е нуклеарната енергија, за напојување на економијата. Европската комисија тесно соработува со земјите членки на ЕУ за да обезбеди највисоки стандарди за нуклеарна безбедност, заштита од радијација, сигурност и неширење на нуклеарни материјали, јасно дефинирани обврски во рамки на Договорот за Евратом и релевантното законодавство на ЕУ.
Еве 5 работи што треба да ги знаете за нуклеарната енергија во ЕУ:
1. Нуклеарната енергија во ЕУ: речиси една четвртина од произведената електрична енергија во 2024
Во 2024 година, нуклеарните електрани произведоа 23,3% од електричната енергија во ЕУ. Во споредба со 2023 година, производството од нуклеарни централи е зголемено, со годишен раст од 4,8% во 2024.
Во 12 земји членки на ЕУ има активни нуклеарни централи: Белгија, Бугарија, Чешка, Шпанија, Франција, Унгарија, Холандија, Романија, Словенија (во сопственост заедно со Хрватска), Словачка, Финска и Шведска. Во некои од овие земји, нуклеарната енергија има значителен удел во производството на електрична енергија, при што Франција (67%) и Словачка (62%) најмногу зависат од нуклеарната енергија (податоци за 2024).
Во проценката за климатските цели до 2040 година на Европската комисија, сите решенија со нула или ниски емисии, вклучително обновливите извори и нуклеарната енергија, се клучни за декарбонизација на енергетскиот систем. Анализите покажуваат дека обновливата енергија, како доминантен извор, дополнета со нуклеарна енергија, ќе обезбедува над 90% од потрошувачката на електрична енергија во ЕУ до 2040 година.
2. Основа за декарбонизација: нуклеарната енергија е еден од најниско-јаглеродните извори
Она што најчесто се забележува кај нуклеарните електрани се големите „оџаци“, кои всушност се ладилни кули. Дури и од неколку километри далечина, тие изгледаат како да испуштаат големи облаци бел „чад“, кој всушност е водена пареа.
Нуклеарната енергија е еден од изворите на електрична енергија со најниски емисии на јаглерод, бидејќи при нејзиното функционирање речиси и не се создаваат стакленички гасови. Во текот на целиот животен циклус (вклучително изградба, производство на гориво и затворање на централите) емисиите на CO₂ се минимални.
Обновливите извори и нуклеарната енергија заедно сочинуваат околу две третини (65%) од произведената електрична енергија во ЕУ. Оваа комбинација обезбедува стабилен и нискојаглероден енергетски систем: нуклеарната енергија обезбедува стабилна базна енергија, додека обновливите извори носат флексибилност и варијабилност, што заедно ја забрзува декарбонизацијата.
Иако секоја земја членка самостојно одлучува кои извори на енергија ќе ги користи, сите се обврзани постепено да се откажат од штетните фосилни горива. Неколку земји ја вклучуваат нуклеарната енергија заедно со обновливите извори со цел да ги диверзифицираат енергетските извори и да ги намалат емисиите на стакленички гасови.
3. Нуклеарен отпад: само потрошеното гориво и високо радиоактивниот отпад бараат длабоко складирање
Доколку едно лице во текот на целиот живот користи исклучиво електрична енергија произведена од нуклеарна енергија, тоа би генерирало околу 2 кг потрошено гориво и до 100 кг радиоактивен отпад.
Потрошеното гориво и околу 0,2% од вкупниот радиоактивен отпад (високо радиоактивен отпад) бараат складирање во длабоки геолошки формации за да се обезбеди долгорочна безбедност. На пример, во Финска, складиштето Онкало се наоѓа на повеќе од 400 метри под земја, во карпеста подлога.
Радиоактивниот отпад се обработува и се подготвува за складирање, а често се применуваат и методи за намалување на неговиот волумен (како супер-компресија). Потрошеното гориво може да се рециклира за повторна употреба на корисни компоненти (како што прават Франција и Холандија), со што се намалува количината на отпад. Сепак, како нуспроизвод се создава и високо радиоактивен отпад кој мора да се складира.
Секој чекор во управувањето, од транспорт до конечно складирање, е строго контролиран и регулиран според највисоки стандарди. Националните институции за нуклеарна безбедност го надгледуваат работењето на централите и управувањето со отпадот. Сите земји членки имаат национални програми за управување со потрошено гориво и радиоактивен отпад, кои постојано се развиваат.
4. Дизајнирани за безбедност: нуклеарните централи работат под строги стандарди
Заштитата од радијација е клучен принцип во дизајнот и работењето на нуклеарните централи. Во ЕУ тие се подложни на строги стандарди за безбедност, со системи кои ги штитат работниците, животната средина и населението.
Нуклеарните централи функционираат повеќе од 50 години, а податоците од овој период не покажуваат зголемени или невообичаени нивоа на радијација околу нив. Измерената радијација е често на исто ниво или дури пониска од природната радијација (од сончеви зраци, минерали, медицински процедури или авионски летови).
Иако постои јавна загриженост поради несреќите во Чернобил (1986) и Фукушима (2011), по овие настани ЕУ воведе дополнителни строги тестирања за безбедност (т.н. „stress tests“) за сите реактори. Законската рамка постојано се унапредува врз основа на научените лекции, со редовни проверки и високо ниво на транспарентност.
Статистички, нуклеарната енергија е побезбедна од многу други извори, со помал број несреќи и жртви. Според OECD, најголем број несреќи се поврзани со јаглен, потоа со нафта и гас.
5. Нуклеарна фузија: пресоздавање на енергијата на Сонцето на Земјата
За разлика од нуклеарната фисија, која ги дели атомите, нуклеарната фузија има за цел да ги спои, процес сличен на оној што се случува во Сонцето.
Во последните 60 години, научниците постигнаа значителен напредок во развојот на фузијата. Во тек е глобална трка за создавање комерцијална фузиска електрана.
Европската унија е најголем инвеститор и домаќин на најголемиот експериментален фузиски реактор во светот, ITER, кој се гради во јужна Франција. Целта е да се покаже дека ваков реактор може да произведе повеќе енергија отколку што троши, што би ја потврдило неговата применливост.
Фузискиот реактор не создава долготраен високо радиоактивен отпад и е природно безбеден, доколку се прекине напојувањето, процесот веднаш запира.
Иако сè уште постојат предизвици (како производство на гориво и постигнување позитивен енергетски биланс), фузијата има огромен потенцијал: чиста е, безбедна, одржлива и може да обезбеди енергетска независност во иднина.
Извор: Европска Комисија
