Извештај на Светскиот економски форум предупредува дека ограничувањето на електроенергетската транзиција веќе не е недостигот од решенија, туку бавната изградба и модернизација на мрежите, долгите процедури и недоволното искористување на постојната инфраструктура.
Глобалната побарувачка за електрична енергија до 2030 година ќе расте за околу 1.100 терават-часови годишно – приближно 50% побрзо од просекот во претходната деценија. Во исто време, повеќе од 2.500 гигавати проекти за обновлива енергија, складирање и големи потрошувачи чекаат приклучување на електричната мрежа.
Ова се дел од клучните наоди во извештајот „Овозможување на електричната ера: од докажани решенија до примена во голем обем“, објавен во ноември 2026 година од Светскиот економски форум во соработка со „Аксенчр“. Според извештајот, решенијата за пофлексибилен и поотпорен електроенергетски систем веќе постојат, но недостигаат услови тие да се применат побрзо и пошироко.
Мрежите не ја следат побарувачката
Електрификацијата на индустријата и транспортот, растот на центрите за податоци и поголемата потреба за ладење го зголемуваат притисокот врз мрежите. Но инфраструктурата често е планирана за постабилна потрошувачка и еднонасочен проток на струја – од големите електрани кон потрошувачите. Денес производството од ветер и сонце варира, а батериите и соларните системи кај домаќинствата ја менуваат и насоката на протокот.
Последиците веќе се видливи: обновливи производители се ограничуваат кога мрежата не може да ја пренесе нивната струја, додека нови компании и проекти чекаат со години за приклучок. Во Велика Британија, ограничувањата на мрежата чинеле 1,7 милијарди фунти во финансиската 2024/25 година, главно поради ветерна енергија што не можела да се пренесе. Во 2024 година, операторите во Калифорнија ограничиле 3,4 милиони мегават-часови ветерна и соларна енергија, 29 отсто повеќе од претходната година.
За да се задоволат очекуваните потреби, годишните инвестиции во електричната мрежа треба да достигнат околу 600 милијарди долари до 2030 година – приближно 50 отсто над сегашното ниво. До 2040 година, според извештајот, треба да се изградат или заменат околу 80 милиони километри електрични водови, колку што изнесува приближно целата денешна глобална мрежа.
Дел од постојниот капацитет останува неискористен
Извештајот посочува дека проблемот не е само во недостигот од нова инфраструктура. Дел од капацитетот што веќе е изграден не се користи целосно, бидејќи операторите немаат доволно податоци во реално време за состојбата на водовите, а правилата често го поттикнуваат новото градење наместо подобро искористување на постојната мрежа.
Сензори на водовите, софтвер за следење на оптоварувањето, батерии и управување со потрошувачката можат да помогнат мрежата да пренесува повеќе струја без веднаш да се градат нови водови. Според анализата наведена во извештајот, глобалната примена на технологии за подобро искористување на мрежата би можела да овозможи приклучување на дополнителни 450 до 700 гигавати проекти што сега чекаат.
Но за операторите да вложуваат во вакви решенија, потребно е регулативата да им овозможи да ги покријат трошоците и да добијат соодветен надомест за капацитетот што го ослободуваат.
Центрите за податоци можат да бидат и товар и флексибилен потрошувач
Центрите за податоци, индустриските постројки и други големи потрошувачи можат да ја зголемат побарувачката побрзо отколку што мрежата може да се прошири. Нов центар за податоци може да се изгради за една до три години, додека мрежната инфраструктура за негово снабдување може да бара од пет до 15 години.
Сепак, големите потрошувачи можат и да помогнат во управувањето со системот ако договорите за приклучување им овозможат да ја намалат или преместат потрошувачката во периоди кога мрежата е преоптоварена. Центрите за податоци, на пример, можат да одложат некои компјутерски задачи или да ги пренасочат кон друга локација. Складирање на енергија и сопствени извори на производство се дополнителни можности.
Моделирање на мрежата во Тексас наведено во извештајот проценува дека изградба на 40 гигавати капацитет за центри за податоци без флексибилност би можела да доведе до околу 158 гигават-часови прекини во снабдувањето во текот на 81 час годишно, со проценета загуба за потрошувачите од 5,5 милијарди долари. Извештајот затоа предлага големите потрошувачи да се приклучуваат според договори што јасно уредуваат кога може да се ограничи нивната потрошувачка, кој ги сноси трошоците за потребните мрежни зајакнувања и каква сигурност имаат инвеститорите.
Долги постапки и недостиг од опрема го забавуваат градењето
Новите мрежи се соочуваат и со административни и индустриски пречки. Во Велика Британија, процесот од утврдување на потребата за нов далновод до негово пуштање во работа историски траел 12 до 14 години. Во меѓувреме, цените на каблите речиси се удвоиле од 2019 година, а роковите за испорака на кабли и големи трансформатори значително се продолжиле.
Светскиот економски форум предлага производителите и операторите да договараат заеднички технички стандарди и однапред да нарачуваат опрема за повеќегодишен период. Тоа би им дало на производителите поголема сигурност да го зголемат производството, наместо да чекаат секој проект посебно да добие одобрение и финансирање.
Меѓу другите предложени мерки се паралелно водење на еколошките и имотните проверки, законски рокови за издавање дозволи, подобри услови за финансирање и трајно учество на локалните заедници во користа од новата инфраструктура.
Десет приоритетни мерки
Извештајот предлага десет мерки во три области: ослободување капацитет од постојната мрежа, приклучување големи потрошувачи под услови што го штитат системот и побрза изградба на потребната инфраструктура. Меѓу нив се следење на мрежата во реално време, плаќање за флексибилноста на потрошувачите, проверка на алтернативите пред изградба на нови водови, објавување каде има слободен капацитет и создавање предвидливи модели за финансирање.
Според Форумот, овие мерки зависат една од друга и бараат координација меѓу владите, регулаторите, операторите, електроенергетските компании, производителите, финансиерите и големите корисници. Напредокот ќе зависи од тоа дали постојниот капацитет ќе се искористи подобро, дали големите потрошувачи ќе се приклучуваат со услови што го поддржуваат системот и дали новата инфраструктура ќе се гради пред доцнењето да стане главната пречка за електрификацијата.
Извор: Weforum.org
