Цените на бензинот и дизелот во Европа остануваат близу до историски високите нивоа, иако суровата нафта не достигнува рекордни цени. Причината, според анализата на Euronews Business, сè помалку треба да се бара само во цената на нафтата, а сè повеќе во ограничените рафинериски капацитети, нарушените трговски текови и недостигот од готови нафтени деривати, особено дизел.
Цената на суровата нафта во последните месеци беше исклучително нестабилна поради воените тензии и неизвесноста околу односите меѓу Иран и САД. Брентот, главниот меѓународен репер, од крајот на февруари се движеше во широк распон од околу 73 до 126 долари за барел, а во петокот се тргуваше околу 95 долари.
Но, движењето на суровата нафта повеќе не се пренесува директно и во иста мера врз цените на бензинот и дизелот. На пумпите се плаќа и за рафинирањето, транспортот, дистрибуцијата и даноците, а токму рафинерискиот сегмент во моментов е под силен притисок.
„Клучната причина за зголемувањето на разликата меѓу суровата нафта и цените на горивата во Европа е тоа што проблемот сè повеќе е поврзан со рафинирањето и снабдувањето со готови производи, а не само со снабдувањето со сурова нафта“, вели Сумит Ритолија, аналитичар за рафинериско снабдување и моделирање во Kpler.
Според него, сурова нафта можеби има доволно, но капацитетот таа нафта да се преработи во потребните деривати, особено дизел, станува сè поограничен.
Дизелот е особено погоден
Податоците на Европската комисија покажуваат дека во неделата што почна на 31 август просечната цена на бензинот во ЕУ достигнала 1,95 евра за литар, што е само околу 4% под рекордните 2,03 евра од јуни 2022 година.
Кај дизелот ситуацијата е уште поизразена. Просечната цена достигнала 2,04 евра за литар, само околу 3% под рекордните 2,11 евра од април 2026 година.
Во овие цени се вклучени даноците и давачките.
Проблемот со дизелот има пошироки последици од трошокот за возачите. Дизелските возила и натаму имаат голема улога во европскиот транспорт, но дизелот е клучен и за патниот товарен транспорт, земјоделството и градежништвото. Затоа продолжениот раст на цената може постепено да ги зголеми и трошоците за транспорт на храна и други производи.
Последните податоци за инфлацијата во еврозоната покажаа раст на инфлацијата до 3,3%, при што енергијата повторно е еден од главните фактори што создаваат ценовен притисок.
Европа е зависна од увоз на дизел
Европа има специфичен проблем бидејќи е голем увозник на готови нафтени производи. По руската инвазија врз Украина, европските земји значително го променија снабдувањето со дизел и авионско гориво, префрлајќи се кон добавувачи од САД, Индија и Блискиот Исток.
„За дизелот и авионското гориво Европа е голем увозник, па затоа ги поставува глобалните цени. Цените се високи овде, но високи се насекаде. Само што во Европа проблемот е поизразен бидејќи ние сме клучниот увозен пазар“, вели Алан Гелдер, потпретседател во Wood Mackenzie за рафинирање, хемикалии и нафтени пазари.
Нарушувањето на извозот од Русија и Блискиот Исток создава дополнителна конкуренција за расположливите количини. Традиционалните купувачи на руски дизел, меѓу кои Турција и Бразил, сега се натпреваруваат со европските купувачи за испораки од САД, Индија и други производители.
Тоа значи дека проблемот во еден регион може многу брзо да се прелее на глобалниот пазар.
Рафинериските маржи се близу до рекорд
Еден од најважните показатели за состојбата на пазарот се таканаречените рафинериски маржи – разликата меѓу вредноста на готовиот бензин или дизел и цената на суровината од која се произведуваат.
Кај бензинот, премијата на европскиот Eurobob E5 бензин во однос на фјучерсите на Брент достигнала 62,07 долари за барел, речиси на исто ниво со рекордот од 62,10 долари од јуни 2022 година.
Кај дизелот притисокот е уште поголем. Европските дизелски фјучерси во вторникот достигнале рекордна премија од 78,91 долар за барел над Брент, пред во средата да се намалат на околу 77 долари.
Тоа покажува дека денешниот проблем не е само колку чини суровата нафта, туку колку чини да се претвори во гориво што може да стигне до потрошувачите.
Рафинериите работат со високо оптоварување, а залихите се ниски
Европските рафинерии веќе работат со високи стапки, но залихите на готови горива остануваат ниски.
Податоците на консултантската компанија Insights Global покажуваат дека независно складираните залихи на бензин во центарот Амстердам–Ротердам–Антверпен кон крајот на август паднале на 752.000 тони, најниско ниво од септември 2021 година, пред повторно да се зголемат следната недела.
Во исто време, европските рафинерии работат со стапки блиску до највисоките во последните три до четири години. Во САД, искористеноста на рафинериските капацитети достигнала околу 98% во последната недела од август.
Тоа создава нов ризик: кога рафинериите веќе работат блиску до максималниот капацитет, има малку простор за дополнително зголемување на производството доколку дојде до нов прекин на снабдувањето.
Есента може дополнително да го затегне пазарот
Пред пазарот е периодот на есенско одржување на рафинериите, што може привремено да ја намали понудата токму во момент кога побарувачката за дизел почнува да се менува.
Дополнителен ризик претставуваат и можните урагани во американскиот Мексикански Залив, каде што се концентрирани значителни рафинериски капацитети.
Високите маржи им даваат поттик на операторите да го одложуваат редовното одржување за да ја искористат поволната пазарна ситуација. Но, премногу долго одложување може да создаде проблеми со сигурноста на постројките и да го зголеми ризикот од непланирани прекини.
За бензинот постои можност за одредено олеснување во следниот период. Со завршувањето на летната сезона се намалува патувачката побарувачка, а пазарот постепено се префрла од поскапиот летен кон зимскиот тип гориво.
Кај дизелот, меѓутоа, ситуацијата е посложена.
„Дизелот нема ист сезонски простор за олеснување, особено со приближувањето на зимската побарувачка и построгите спецификации. Затоа маржите на дизелот би можеле да останат високи во текот на есента и зимата“, оценува Ритолија.
Индија и Кина би можеле да го ублажат недостигот
Евентуалното зголемување на извозот на дизел од Кина би можело да донесе одредено олеснување на европскиот пазар. Но, останува прашањето дали кинеските рафинерии ќе продолжат со висок извоз или повторно ќе го стават домашното снабдување во преден план.
Индија, од друга страна, има значителни рафинериски капацитети и расположливи количини за извоз, што би можело да ѝ овозможи да преземе дел од дополнителната европска побарувачка.
Сепак, тоа не значи дека евентуалниот пад на цената на Брент веднаш ќе се претвори во поевтино гориво на европските пумпи.
Во моментов тесното грло се наоѓа подолу во синџирот – кај рафинерискиот капацитет, залихите и достапноста на готовите производи.
Отворањето на Ормускиот теснец би било клучно
На подолг рок, аналитичарите сметаат дека значително олеснување би донело стабилизирање на ситуацијата на Блискиот Исток, повторно отворање на Ормутскиот теснец и нормализирање на извозот на нафтени деривати од регионот.
„Ако Ормутскиот теснец се отвори, цената на суровата нафта веројатно би паднала прилично нагло. Премијата кај дизелот би се намалувала нешто побавно, но би виделе пад на цените“, вели Гелдер.
Сепак, за европските потрошувачи да почувствуваат посериозно олеснување, ќе биде потребна комбинација од повеќе фактори: обновување на извозот од Блискиот Исток, зголемена достапност на руските производи на глобалниот пазар, стабилно работење на рафинериите, поголеми испораки од Индија и Кина и, конечно, повторно зголемување на залихите.
Дотогаш, европскиот пазар на горива останува во ситуација во која цената на суровата нафта повеќе не ја објаснува целосно цената што ја плаќаат потрошувачите на бензинските пумпи.
Пазарот е затегнат токму кај производот што стигнува до пумпата – а кај дизелот тој притисок може да продолжи и во зимските месеци.
Извор: Euronews.com
