Глобалниот поредок што постоеше пред неколку години забрзано се распаѓа, а светот влегува во период во кој енергијата, безбедноста и воената моќ повторно ќе бидат тесно поврзани. Ова е суштинската порака на еден од најпочитуваните светски енергетски аналитичари, Даниел Јергин, кој во обемно интервју оцени дека кризата околу Ормускиот теснец и војната со Иран не се изолиран настан, туку пресвртница што ќе има долгорочни последици за економијата, пазарите и меѓународните односи.
Според Јергин, светот веќе не може да се врати во состојбата што постоеше пред конфликтот. Дури и ако дојде до прекин на огнот и стабилизација, начинот на кој државите размислуваат за енергијата, трговијата и безбедноста суштински се променил.
Ормускиот теснец: сценарио што сите го анализираа, но никој не веруваше дека ќе се случи
Со децении затворањето на Ормускиот теснец беше едно од најпознатите „црни сценарија“ во светската енергетика. Низ овој теснец минува околу 20 проценти од светската трговија со нафта, како и голем дел од глобалниот извоз на течен природен гас. Секое нарушување таму може директно да влијае врз цените на горивата, инфлацијата, индустриското производство и финансиските пазари.
Јергин вели дека аналитичарите, владите и компаниите со години правеле симулации за можноста од блокада, но најчесто со претпоставка дека тоа никогаш нема реално да се случи.
Токму затоа, кога кризата навистина избувна, последиците не беа само економски, туку и психолошки. Пазарите и владите сфатија дека она што се сметало за теоретска опасност, може да стане реалност за неколку часа.
Нов тип војување: евтини дронови против глобални сили
Една од најсилните оценки на Јергин е дека конфликтот покажа колку се смениле правилата на современото војување. Според него, Украина била „лабораторија“ за новите форми на конфликт, а Блискиот Исток е местото каде тие тактики добиле глобално економско значење.
Со релативно евтини дронови, ракети и асиметрични напади, држави или регионални сили денес можат да предизвикаат последици какви што порано беа можни само со класични армии и морнарици.
Тоа значи дека географските тесни грла како Ормус, Баб ел Мандеб, Суец или Тајванскиот теснец, стануваат уште почувствителни и поризични.
Според Јергин, светот сега мора да живее со сознанието дека мал број дронови можат да нарушат трговски текови вредни стотици милијарди долари.
Крај на оптимизмот во Заливот
Само неколку месеци пред кризата, земјите од Персискиот Залив живееја во атмосфера на силен економски оптимизам. Саудиска Арабија ја туркаше „Визија 2030“, Обединетите Арапски Емирати продолжуваа со амбициозни инвестициски стратегии, а Кувајт отвораше нови можности за странски капитал во енергетиката.
Јергин вели дека тогаш во регионот владеело чувство дека иднината ќе биде водена од модернизација, технологија, туризам и диверзификација.
Но кризата драматично ја менува таа перспектива.
Наместо исклучиво развојни стратегии, владите сега повторно ќе мора да размислуваат за:
- заштита на нафтените полиња
- сигурност на извозните рути
- воздушна одбрана
- воени инвестиции
- ризик од нови регионални конфликти
Со други зборови, дел од капиталот што требаше да оди во мегапроекти, инфраструктура и нови индустрии, ќе мора да оди во безбедност.
Енергетската политика повторно станува политика на преживување
Во изминатата деценија, многу западни држави ја гледаа енергетиката главно низ призма на зелената транзиција, климатските цели и декарбонизацијата. Но последните кризи – пандемијата, војната во Украина и сега Ормус, покажаа дека снабдувањето е исто толку важно колку и емисиите.
Јергин очекува нов бран политики насочени кон:
- поголеми стратешки резерви на нафта и гас
- повеќе домашно производство
- нови ЛНГ терминали
- долгорочни договори за снабдување
- диверзификација на увозот
- државна поддршка за критична инфраструктура
Неговата порака е јасна: во иднина државите ќе плаќаат повеќе за сигурност.
Нов импулс за нуклеарната енергија
Јергин смета дека еден од најголемите победници во новата реалност може да биде нуклеарната енергија. Особено затоа што технолошките компании – Google, Amazon, Microsoft и други – имаат огромни потреби од електрична енергија поради дата-центри, облачни сервиси и вештачка интелигенција.
Тие компании веќе инвестираат во мали модуларни реактори и други стабилни извори на базна енергија.
Причината е едноставна: сонцето и ветерот се важни, но не обезбедуваат постојан 24-часовен капацитет без дополнителни батерии или резервни извори.
Затоа, според Јергин, нуклеарната енергија се враќа како сериозна тема – не само поради климата, туку и поради националната конкурентност.
Обновливите извори добиваат ново значење
Јергин нагласува дека ветерот и сончевата енергија нема да исчезнат – напротив. Но причината за нивно ширење се менува.
Ако претходно доминираше климатската агенда, сега обновливите извори сè повеќе ќе се третираат како средство за:
- намалување увозна зависност
- локално производство на струја
- зајакнување енергетска автономија
- стабилизирање на цените на долг рок
Тоа е суштинска промена: зелената транзиција станува безбедносна транзиција.
Поскап свет: новата инфлациска реалност
Една од најважните економски оценки на Јергин е дека новата геополитичка ера ќе биде структурно инфлаторна.
Во претходните децении, глобализацијата беше организирана околу најниска цена и максимална ефикасност. Производството се селеше таму каде што е поевтино, а снабдувачките синџири беа долги и сложени.
Сега приоритетите се други:
- сигурност
- отпорност
- домашно производство
- резервни капацитети
- одбранбени трошоци
- стратешки залихи
Сето тоа чини повеќе.
Затоа Јергин оценува дека светот се движи кон модел во кој државите свесно ќе плаќаат повисока цена за да намалат ризик.
Америка како нов енергетски центар
За разлика од минатите нафтени шокови, САД денес влегуваат во вакви кризи од многу посилна позиција. Благодарение на шкрилечната револуција, Америка е меѓу најголемите производители на нафта и гас, а истовремено е и водечки извозник на ЛНГ.
Тоа значи дека:
- има поголема заштита од надворешни шокови
- може да снабдува сојузници
- има геополитичко влијание преку енергијата
- ја користи енергетиката како стратешки инструмент
Јергин сепак предупредува дека ниту ова не е загарантирано засекогаш – технологијата, политиките и пазарите брзо се менуваат.
„Ќе биде поинаков свет“
Најсилната порака од неговото интервју е дека дури и ако борбите престанат, светот веќе се променил.
Инвеститорите, владите, енергетските компании и армиите сега размислуваат поинаку. Ризикот добива нова цена. Географијата повторно станува клучна. Воената моќ повторно влијае врз инфлацијата и врз цената на бензинот.
Според Јергин, не е сигурно какво ќе биде конечниот политички расплет. Но сигурно е дека времето на евтина енергија, нискоризична глобализација и претпоставка дека трговските рути се трајно безбедни – завршува.
Светот влегува во нова ера. А нејзиното име е: енергетска несигурност.
Извор: Bloomberg.com
