Турција влегува во клучна фаза од енергетската транзиција, со брз раст на побарувачката за електрична енергија, висока зависност од увозни фосилни горива и амбициозни планови за зголемување на производството од обновливи извори и нуклеарната енергија. Во новиот енергетски преглед за земјата, Меѓународната агенција за енергетика (ИЕА) оценува дека Анкара направила значителен напредок во модернизацијата на системот, но дека темпото на реформите и инвестициите ќе биде одлучувачко за идната енергетска безбедност и конкурентност.
Турција има стратешка позиција меѓу Европа, Блискиот Исток и Каспискиот регион и е еден од важните енергетски коридори во регионот. Истовремено, економскиот и демографскиот раст создаваат силен притисок врз домашниот енергетски систем. Според ИЕА, побарувачката за електрична енергија во периодот од 2005 до 2024 година растела со просечна годишна стапка од речиси 5%, најбрзо меѓу земјите членки на агенцијата.
Овој тренд се очекува да продолжи и во следната деценија, иако со нешто побавно темпо. Националниот енергетски план на Турција предвидува дополнителен раст до 2035 година, главно поттикнат од индустријата и домаќинствата.
Обновливите извори растат, но мрежата станува тесно грло
Еден од клучните столбови на турската стратегија е брзото зголемување на капацитетите од сонце и ветер. Обновливите извори во 2025 година учествувале со 43% во производството на електрична енергија, а националниот план предвидува нивниот удел да достигне 55% до 2035 година.
Сепак, ИЕА предупредува дека изградбата на нови централи сама по себе нема да биде доволна. Со растот на сончевите и ветерните електрани ќе се зголеми потребата од инвестиции во преносната и дистрибутивната мрежа, трафостаници, батериски системи и други извори на флексибилност.
Хидроцентралите и термоелектраните денес обезбедуваат голем дел од потребната флексибилност, но со зголемувањето на уделот на променливите обновливи извори Турција ќе мора повеќе да се потпира на складирање енергија, управување со потрошувачката, дигитални технологии и прекугранични интерконекции.
ИЕА препорачува и подобрување на пазарните правила, со јасни сигнали каде треба да се градат новите капацитети. Проблемите со приклучувањето на електроцентралите и преоптоварувањето на мрежата може да ги одложат инвестициите во сончеви и ветерни паркови и да ја зголемат неизвесноста за инвеститорите.
Нуклеарната енергија како втор столб на транзицијата
Покрај обновливите извори, Турција смета на нуклеарната енергија за стабилизирање и декарбонизација на електроенергетскиот систем.
Откако целосно ќе профункционира нуклеарната централа Акују, нуклеарната енергија се очекува да учествува со околу 10% во инсталираниот капацитет. Владата планира изградба и на уште две големи нуклеарни централи.
Според ИЕА, за реализација на овие проекти ќе бидат неопходни одржливи модели на финансирање, јасна регулаторна рамка и внимателно управување со ризиците. Особено внимание треба да се посвети на трансферот на технологии и намалувањето на зависноста од надворешни извори.
Агенцијата гледа потенцијал и во малите модуларни реактори (SMR), особено за индустрии со високи емисии како челикот, цементот, хемијата и производството на ѓубрива. Тие би можеле да обезбедуваат не само електрична енергија со ниски емисии, туку и високотемпературна топлина за индустриските процеси.
Јагленот останува голем проблем
И покрај плановите за декарбонизација, Турција останува силно зависна од јагленот. Во 2024 година јагленот обезбедувал околу една четвртина од вкупната примарна енергија, а произведувал повеќе од една третина од електричната енергија.
Во 2025 година Турција потрошила околу 120 милиони тони јаглен, што ја прави најголем потрошувач на јаглен во Европа, наведува ИЕА.
Агенцијата предупредува дека продолжувањето на зависноста од јаглен може да стане сè поскапо. Покрај емисиите, електроцентралите на јаглен ќе бидат изложени на идните трошоци поврзани со цената на јаглеродот, додека субвенциите и плаќањата за расположливост може дополнително да го оптоварат јавниот сектор.
Затоа ИЕА бара Турција да започне планирана и постепена транзиција на јагленските региони, со рокови за повлекување на најстарите централи, преквалификација на работниците и развој на нови економски активности.
Нов климатски закон отвора пат за пазар на јаглерод
Значаен чекор е и усвојувањето на првиот климатски закон на Турција во јули 2025 година. Со него земјата ја претвора својата цел за климатска неутралност до 2053 година во домашна законска рамка и создава основа за воспоставување национален систем за тргување со емисии.
ИЕА оценува дека овој систем може да стане важен инструмент за намалување на емисиите, но предупредува дека климатската политика мора да се поврзе со индустриската конкурентност.
Особено внимание се посветува на секторите како челик, цемент, алуминиум и водород, кои се изложени и на европскиот Механизам за јаглеродно гранично усогласување (CBAM).
Агенцијата препорачува големите потрошувачи на енергија да бидат опфатени со системот за тргување со емисии, додека за компаниите надвор од него да се размисли за дополнителен јаглероден данок или давачка.
ИЕА бара реформа на цените на струјата и гасот
Една од поконкретните препораки се однесува на малопродажните цени на електричната енергија и природниот гас.
ИЕА оценува дека регулаторно задржаните цени им помагаат на потрошувачите краткорочно, но истовремено ги намалуваат стимулите за штедење енергија и инвестиции во енергетска ефикасност.
„Вештачки ниските“ цени не ги одразуваат целосно трошоците на енергијата и можат да ја поттикнат потрошувачката, со што дополнително се зголемува зависноста од увоз.
Затоа агенцијата препорачува постепено преминување кон транспарентен пазарен систем на формирање на цените. Но, тој процес, според ИЕА, мора да биде внимателно управуван и проследен со мерки за заштита на ранливите домаќинства и спречување на енергетска сиромаштија.
Геотермалната енергија како неискористена можност
ИЕА смета дека Турција има значителен потенцијал и во геотермалната енергија, особено во декарбонизацијата на греењето.
Греењето на станбените објекти е најголемиот поединечен извор на потрошувачка на енергија во домовите, а постојните геотермални системи веќе покажуваат дека оваа технологија може да се примени во региони со соодветни ресурси.
Агенцијата повикува на воспоставување јасен „пазар за топлинска енергија“, со вклучување на општините, инвеститорите и банките во развојот на модели што ќе овозможат финансирање на геотермални проекти.
Зградите се следното големо бојно поле
ИЕА посебно ја издвојува енергетската ефикасност во зградите. Турција има цел до 2033 година да реновира 40% од постојниот станбен фонд.
Повеќе од 31% од домаќинствата живеат во објекти изградени пред 2000 година, додека повеќе од три четвртини од зградите се изградени пред воведувањето на современите градежни стандарди.
Ова е особено важно за земја изложена на земјотреси. Големиот земјотрес во 2023 година оштети речиси 40.000 објекти, што ја нагласува потребата енергетската санација да се комбинира со зајакнување на конструктивната отпорност.
Според ИЕА, комбинирањето на мерките за енергетска ефикасност и сеизмичка реконструкција може да ги намали трошоците, да ја подобри отпорноста на зградите и истовремено да ги намали сметките за греење и ладење.
Транспортот останува зависен од нафтата
Транспортот е уште една област каде Турција се соочува со структурни предизвици. Во 2023 година секторот учествувал со околу 30% во финалната потрошувачка на енергија и со една четвртина во емисиите поврзани со енергијата.
Патниот транспорт доминира и речиси целосно се потпира на нафтени деривати. Иако сопственоста на автомобили е пониска отколку во дел од европските земји, брзото зголемување на бројот на возила и патувањата ја зголемува потрошувачката на гориво.
Турција веќе воведува мерки за поддршка на електричните возила, изградба на инфраструктура за полнење и поголемо користење на јавниот превоз, железницата и поморскиот транспорт.
Ефикасноста може да ја намали зависноста од увоз
Енергетската ефикасност, според ИЕА, е една од најевтините алатки со кои Турција може истовремено да ја намали зависноста од увоз, да ги ограничи сметките за енергија и да ја зголеми конкурентноста на економијата.
Земјата има политика за енергетска ефикасност уште од 2007 година, а во последните години воведе нови програми за индустријата, зградите и ефикасните апарати. Сепак, ИЕА смета дека потенцијалот сè уште не е целосно искористен поради ограничениот пристап до финансии, недоволната имплементација и ниската информираност.
Особено внимание треба да се посвети на малите и средни индустриски компании. ИЕА предлага организираните индустриски зони да станат своевидни „едношалтерски“ центри преку кои компаниите ќе можат полесно да добиваат техничка и финансиска поддршка за енергетска ефикасност.
Фокусот се префрла од изградба на капацитети кон управување со системот
Главната порака на извештајот е дека Турција не може да ја реализира енергетската транзиција само со изградба на нови електроцентрали.
Со растот на сончевата и ветерната енергија ќе биде потребен пофлексибилен електроенергетски систем, со повеќе батерии, управување со потрошувачката, подобри пазарни механизми и посилни интерконекции.
ИЕА затоа препорачува поголемо учество на обновливите извори на пазарите за балансирање и помошни услуги, како и создавање услови производителите и потрошувачите да реагираат на реалните ценовни сигнали.
За Турција, која истовремено сака да ја задржи енергетската безбедност, да ја намали зависноста од увоз и да ја декарбонизира економијата, следната фаза ќе биде посложена од самото зголемување на инсталираните капацитети.
ИЕА оценува дека успехот ќе зависи од тоа дали Анкара ќе успее да ги усогласи енергетската, климатската и индустриската политика и притоа да обезбеди доволно инвестиции во мрежата, складирањето, ефикасноста и чистата енергија.
Извор: IEA.org
