Глобалната енергетска транзиција забрзува под влијание на енергетската безбедност, високите цени и геополитичките ризици, но економскиот интерес сам по себе нема да биде доволен за светот да се ослободи од фосилните горива, оценува Ноа Гордон, соработник во Carnegie Endowment for International Peace, во анализа за Financial Times.
Според Гордон, војната меѓу САД и Иран и ограничувањата на транспортот на нафта и течен природен гас низ Ормускиот Теснец ја забрзале потрагата по алтернативи на фосилните горива. Како еден од највидливите показатели ја посочува Кина, која е водечки светски производител на зелени технологии.
Во периодот од март до јуни 2026 година, кинескиот извоз на соларни панели и компоненти, батерии и електрични возила достигнал 84,9 милијарди долари, што е 47% повеќе во однос на истиот период од минатата година.
Сепак, според анализата, ваквиот раст не значи дека пазарот сам ќе ја заврши енергетската транзиција.
„Само постепените индивидуални одлуки нема да бидат доволни за да се ограничи климатската опасност“, е главната теза на Гордон, кој смета дека владите мора активно да ги менуваат условите на пазарот во корист на чистата енергија.
Големата индустрија бара поинаков пристап
Еден од проблемите е што пазарниот интерес најлесно функционира кај инвестиции со релативно мал обем и краток период на поврат.
Купувањето електричен автомобил, поставувањето соларни панели или батерија може да биде оправдано ако потрошувачот очекува повисоки цени на бензинот или електричната енергија. Но, инвестициите во декарбонизација на тешката индустрија бараат стотици милиони или милијарди долари и се планираат со децении однапред.
Како примери се наведуваат две големи инвестиции во зелена индустрија.
Британската компанија Atome донела конечна инвестициска одлука за 665 милиони долари вреден објект во Парагвај за производство на ѓубрива на база на амонијак без природен гас.
Во Шведска, компанијата Stegra обезбедила дополнително 1,65 милијарди долари финансирање за изградба на фабрика за производство на челик со водород наместо јаглен.
Но, и двата проекта се потпираат на комбинација од поволни услови и силна јавна поддршка. Во случајот со Stegra, инвестицијата е поддржана од повисоката цена на јаглеродот во ЕУ и новиот механизам за јаглеродна прекугранична такса, додека проектот на Atome добил значајно финансирање од меѓународни институции.
Енергетската безбедност може да го врати јагленот
Друг проблем е што стремежот кон енергетска независност не секогаш значи и забрзана декарбонизација.
Кога државите се соочуваат со ризик од прекин на снабдувањето, тие можат да се свртат кон домашни извори на енергија, но тоа може да биде и јаглен.
Како пример е наведена Индија, која одобрила околу 4 милијарди долари субвенции за гасификација на јаглен.
И Кина, паралелно со огромните инвестиции во чиста индустрија, продолжува да вложува во проекти базирани на јаглен.
Тоа покажува дека енергетската безбедност и климатската политика не секогаш се движат во иста насока.
Ефикасноста може да доведе и до поголема потрошувачка
Анализата предупредува и на таканаречените повратни ефекти.
Ако Кина со масовното воведување електрични возила ја намалува сопствената побарувачка за нафта, тоа може да придонесе за пониски глобални цени на нафтата и да им овозможи на други потрошувачи, особено во САД, подолго да продолжат со високата потрошувачка на горива.
Оттука, намалувањето на фосилната потрошувачка во една земја не мора автоматски да значи пропорционално намалување на глобалната потрошувачка.
Отстранувањето на јаглеродот не може да се препушти на пазарот
Најголемиот предизвик, според Гордон, е отстранувањето на јаглеродниот диоксид од атмосферата.
Дури и при брзо намалување на емисиите, сценаријата за ограничување на глобалното затоплување под 2 степени Целзиусови предвидуваат отстранување на огромни количества јаглерод од атмосферата до средината на векот.
Во моментов, според анализата, со нови технологии се отстрануваат само околу 2 милиони тони јаглерод годишно. За да се достигнат потребните нивоа, капацитетот би требало да се зголеми за околу 1.000 пати во следните две до три децении.
Тоа е област во која, според авторот, тешко може да се очекува доволен интерес само врз основа на профитот, бидејќи придобивките се глобални, а трошоците ги носат конкретни компании и држави.
Затоа, заклучокот е дека пазарните сигнали, инвестициите во чисти технологии и енергетската безбедност можат значително да ја забрзаат транзицијата, но државите ќе мора да продолжат со активна политика, од субвенции и јаглеродни цени до регулативи и задолжително намалување на фосилните горива.
Извор: Financial Times
