Литванија воведе строги правила за сајбер-безбедност на обновливите извори на енергија, со кои операторите на електроенергетската мрежа добија законско право да ги исклучат соларните електрани со инсталирана моќност над 100 киловати доколку тие не ги исполнуваат новите безбедносни стандарди. Аналитичарите оценуваат дека станува збор за една од првите европски мерки што директно ја поврзува енергетската транзиција со националната и дигиталната безбедност.
Новата регулатива претставува значителна промена во пристапот кон обновливите извори на енергија. Наместо соларните и батериските системи да се разгледуваат исклучиво како средство за намалување на емисиите на јаглерод диоксид, тие сè повеќе се третираат како критична инфраструктура чија безбедност може директно да влијае врз стабилноста на електроенергетскиот систем.
Според литванските правила, новите соларни постројки со моќност над 100 киловати мора да ги исполнуваат сајбер-безбедносните барања од 1 мај 2025 година, додека од 1 јуни годинава истите обврски важат и за веќе изградените електрани. Доколку операторите утврдат дека постројката не ги исполнува пропишаните услови, имаат право да ја исклучат од електроенергетската мрежа.
Иако регулаторот неофицијално најавува одредена флексибилност за компаниите што веќе започнале со процесот на усогласување, пораката е јасна, nбез исполнување на стандардите нема приклучување или продолжување на работата.
Во фокусот на новите правила се инвертерите, уредите што ја претвораат електричната енергија произведена од соларните панели во електрична енергија што може да се испорача во мрежата. Експертите предупредуваат дека токму овие уреди претставуваат критична контролна точка бидејќи најчесто се поврзани со интернет и овозможуваат далечински пристап за следење, ажурирање на софтверот и управување со системите.
Главната загриженост е кој ја задржува контролата врз тие системи по нивната инсталација, сопственикот на електраната, инсталатерот, компанијата што го одржува системот или самиот производител на опремата.
Дополнителна загриженост предизвикува фактот што голем дел од европскиот пазар е зависен од кинески произведени инвертери. Иако не постојат докази дека тие масовно се злоупотребуваат, европските регулатори предупредуваат дека секој уред што овозможува далечински пристап претставува потенцијален ризик за електроенергетската инфраструктура.
Како пример често се наведува случајот од 2024 година во Соединетите Американски Држави, кога кинески производител на инвертери далечински исклучи дел од своите уреди поради комерцијален спор со дистрибутер. Настанот покажа дека производителите можат да задржат оперативен пристап до опремата и по нејзината инсталација, што отвори поширока дебата за безбедноста на дигитално поврзаната енергетска инфраструктура.
Економскиот аспект на мерката е исто така значаен. Според проценките, вградувањето дополнителни сајбер-безбедносни механизми кај новите проекти претставува релативно мал дополнителен трошок во споредба со вкупната инвестиција. Меѓутоа, прилагодувањето на веќе изградените електрани бара дополнителна опрема, нов софтвер, редизајн на системите за мониторинг и ангажирање специјализирани компании, што може значително да ги зголеми трошоците и да предизвика повеќемесечни доцнења.
Литванија до крајот на 2025 година достигна повеќе од три гигавати инсталирана соларна моќност, по значителен раст на новите капацитети. Во меѓувреме, низ Европа се приклучени илјадници соларни електрани и батериски системи кои функционираат преку облак и далечинско управување, што дополнително ја отвора дилемата дали сегашните стандарди за сајбер-безбедност се доволни.
Експертите предупредуваат дека ризикот не се однесува само на можноста за исклучување на поединечни електрани. Потенцијалните последици вклучуваат манипулација со поставките на инвертерите, компромитирање на системите за мониторинг, неовластени ажурирања на софтверот, како и нарушување на работата на батериските системи кои, за разлика од соларните централи, можат и да испорачуваат и да преземаат електрична енергија од мрежата.
Според аналитичарите, случајот со Литванија покажува дека европската зелена транзиција влегува во нова фаза во која покрај климатските и економските придобивки, сè поголемо значење добиваат прашањата за дигиталниот суверенитет, безбедноста на синџирите на снабдување и контролата врз критичната енергетска инфраструктура. Земјите што први ќе воспостават јасни стандарди за сајбер-безбедност би можеле да ги постават идните европски правила за развој на обновливите извори на енергија.
Извор: Forbes.com
