Енергетската криза предизвикана од војната на Блискиот Исток повторно ги принудува земјите увознички да ја преиспитаат зависноста од странски енергенси и да бараат посигурни извори на снабдување. Додека некои држави краткорочно се враќаат кон јагленот и настојуваат да обезбедат дополнителни количества нафта и гас, други ги забрзуваат инвестициите во обновливи извори, нуклеарна енергија, батериски складишта и електрификација.
Според анализата на „Фајненшл тајмс“ (FT), кризата ги засилува напорите за поголема енергетска независност, но не е извесно дали ценовниот шок ќе биде доволно силен за трајно да го промени начинот на кој светот ја произведува и ја користи енергијата.
Кога Русија ја започна целосната инвазија врз Украина во 2022 година, Европската Унија се соочи со сериозна енергетска криза. Преголемата зависност од рускиот гас ја остави Унијата со недостиг од енергенси, а беа потребни две години за проблемот да се надмине. Последиците се почувствуваа и во Африка и Азија, каде што обидите за обезбедување дополнителни количества енергија ја зголемија конкуренцијата на краткорочните пазари и ги поттикнаа цените.
До февруари 2026 година, енергетските пазари во голема мера се стабилизираа. Дел од азиските земји се оддалечија од зависноста од краткорочните набавки и склучија долгорочни договори за испорака на течен природен гас (ЛНГ) по фиксни цени, со цел да обезбедат поголема предвидливост. Африканските земји, пак, ги зголемија набавките од САД и Аргентина.
Но, нападите на САД и Израел врз Иран кон крајот на февруари повторно ги нарушија глобалните енергетски текови. Пред затворањето поради конфликтот, низ Ормускиот Теснец минуваа околу една петтина од светската поморска трговија со гас и една четвртина од поморските испораки на нафта. До јуни, според процената на Меѓународната агенција за енергија, кумулативните загуби во снабдувањето достигнале 1,3 милијарди барели нафта. Нападите врз енергетската инфраструктура во Катар, еден од важните снабдувачи со ЛНГ на Европа и Азија, предизвикаа нов скок на цените на гасот.
Земјите зависни од увоз повторно беа принудени итно да бараат алтернативни испораки и да ги преиспитаат долгорочните енергетски стратегии.
Инвестициите сè повеќе се насочуваат кон енергија надвор од фосилните горива
Според Меѓународната агенција за енергија, конфликтот на Блискиот Исток веќе влијае врз изборот на извори на енергија. Во извештајот за светските енергетски инвестиции за 2026 година, агенцијата проценува дека глобалните инвестиции во енергетиката ќе достигнат 3,4 билиони долари. Од нив, 2,2 билиони долари ќе бидат наменети за електроенергетски мрежи, обновливи извори, складирање и други решенија што не се засноваат на фосилни горива.
Инвестициите во нафта се очекува да се намалат на помалку од 500 милијарди долари, додека вложувањата во гас би требало да пораснат за 330 милијарди долари, а во обновливите извори за 665 милијарди долари.
Дел од овие одлуки биле донесени пред почетокот на конфликтот, но поширокиот тренд укажува на зголемен интерес за долгорочни алтернативи на увозните фосилни горива.
Јагленот се враќа како краткорочно решение
И покрај интересот за почисти извори, некои земји во краток рок се потпираат на постојните капацитети за производство на електрична енергија од јаглен. Нарушувањата на пазарите на нафта и гас ги натераа Јапонија, Јужна Кореја, Италија и Германија повторно да ги користат со поголем интензитет електраните што претходно работеа со намален капацитет, а некои ги одложија и плановите за нивно затворање.
Податоците на „Глобал енерџи монитор“, организација што ги следи енергетските проекти во светот, покажуваат дека во првата половина на 2026 година биле затворени само 4,9 гигавати капацитети на јаглен. Тоа е најниско ниво откако организацијата започнала да ги следи овие податоци во 2015 година.
Сепак, организацијата не смета дека ова е доказ за трајно враќање на јагленот. Во Југоисточна Азија, и покрај сериозните последици од кризата со гасот, Виетнам е единствената земја во регионот што планира нови капацитети на јаглен.
Кина и Индија се главните земји што продолжуваат со инвестиции во нови електрани на јаглен. На нив отпаѓаат 90% од планираните нови капацитети во светот. Во првата половина на 2026 година, Индија започна изградба на толкав капацитет колку што изградила во претходните седум години заедно.
Двете земји го оправдуваат ваквиот пристап со потребата од сигурно и флексибилно производство што ќе го поддржува електроенергетскиот систем. Сепак, повеќето влади не го сметаат јагленот за долгорочно решение. Бројот на земји што планираат изградба на нови електрани на јаглен се преполовил во изминатата деценија, од 64 во 2016 година на 32. Целиот регион на Латинска Америка се обврзал да не гради нови електрани на јаглен, додека други земји најавиле постепено затворање на постојните капацитети.
САД, и покрај политиката на администрацијата на Доналд Трамп во прилог на фосилните горива, не покажуваат поголем интерес за зголемување на производството од јаглен. Според американската Агенција за енергетски информации, во првата половина на 2026 година производството на електрична енергија од јаглен се намалило за 11% на годишно ниво, по растот од 10% во 2025 година. Истовремено, производството од обновливи извори значително пораснало. Меѓународната агенција за енергија очекува падот на производството од јаглен да продолжи до крајот на годината.
Гасот ја губи предноста како преодно гориво
Пред најновиот конфликт, природниот гас добиваше сè поголемо значење како гориво што може да го олесни преминот кон почист енергетски систем. Во 2025 година, светската трговија со ЛНГ достигна рекордно ниво, а голем дел од дополнителната побарувачка беше задоволен со зголемениот извоз од САД. Истовремено, порасна бројот на проекти за производство на електрична енергија од гас, а во првиот квартал на 2026 година продолжи и силната побарувачка за гасни турбини.
Војната со Иран ги доведе во прашање дел од овие планови. Кина и Виетнам откажаа одредени проекти, а Институтот за економија на енергетиката и финансиска анализа оценува дека нарушувањата може долгорочно да ја намалат привлечноста на гасот во Азија како достапен и сигурен извор на енергија.
Проблемите не се ограничуваат само на цените. Недостигот од гасни турбини ги одложува испораките на опрема за неколку години, а новите нарушувања во снабдувањето и големите ценовни осцилации дополнително ги истакнуваат ризиците од зависноста од увозен гас.
Дел од азиските земји повторно ја разгледуваат зависноста од фосилни горива, особено од ЛНГ. Терминалите и другата инфраструктура за увоз често се приспособени на конкретни снабдувачи и видови гориво, што ја отежнува замената на испораките во случај на криза.
Катар соопшти дека речиси една петтина од неговиот капацитет за производство на ЛНГ ќе биде надвор од функција во период од три до пет години. Австралија, пак, донесе закон со кој од јануари 2028 година производителите ќе треба да издвојуваат до 20% од капацитетот што инаку би бил достапен на краткорочниот пазар и преку договорите склучени по декември 2025 година, за да се формира национална резерва. Сепак, се очекува сегашните нарушувања да се ублажат пред оваа мерка да почне да дава резултати.
Нуклеарната енергија повторно добива поддршка
По долгогодишните резерви по нуклеарните несреќи во Чернобил и Фукушима, нуклеарната енергија повторно добива на значење како извор со ниски емисии што може да обезбеди големи количества стабилна електрична енергија.
Според Светската нуклеарна асоцијација, во светот работат 440 реактори, кои произведуваат речиси 10% од електричната енергија. Во ноември 2025 година, Меѓународната агенција за атомска енергија процени дека глобалниот нуклеарен капацитет би можел да се удвои до 2050 година.
Бидејќи изградбата на нуклеарни централи трае со години, тие не можат брзо да ја решат сегашната енергетска криза. Сепак, по почетокот на војната со Иран, сè повеќе земји ја разгледуваат нуклеарната енергија како дел од стратегиите за посигурно снабдување. Шпанија најави продолжување на работниот век на една од своите централи, со што повторно се отвори дебатата за нуклеарната енергија во земјата.
Во март 2026 година, уште четири земји се приклучија на иницијативата за тројно зголемување на глобалниот нуклеарен капацитет до 2050 година. Со тоа, бројот на земји што ја поддржуваат целта, првично најавена на климатската конференција КОП28 во декември 2023 година, достигна 38. Меѓу поддржувачите има и земји како Нигерија, Полска и Италија, кои во моментов немаат сопствено производство на електрична енергија од нуклеарни централи.
САД имаат најголем нуклеарен капацитет во светот — 103.581 мегават, односно нешто повеќе од една четвртина од глобалниот инсталиран капацитет. Покрај плановите за повторно активирање на централи што претходно требало да бидат затворени, компании развиваат и мали модуларни реактори. Поддршка за дел од овие проекти даваат технолошки компании, кои сметаат дека нуклеарната енергија може да ги задоволи големите потреби за електрична енергија на центрите за податоци што ги користи вештачката интелигенција.
Компанијата „ТераПауер“, основана од Бил Гејтс, неодамна започна изградба на нуклеарна централа во Вајоминг, за која очекува да биде пуштена во работа во 2031 година.
И покрај големиот постоен капацитет, САД ризикуваат да заостанат зад конкурентите. Според Светската нуклеарна асоцијација, заклучно со август 2026 година, околу 80 реактори се во изградба во 15 земји, а дополнителни 120 се планирани. Најголем дел се во Азија, пред сè во Кина, каде што веќе се градат 36 реактори. Во текот на 2026 година, земјата планирала да пушти во работа седум нови реактори.
Кинескиот нуклеарен капацитет речиси се удвоил од 2016 година и достигнал близу 60 гигавати. Според американската Агенција за енергетски информации, Кина во просек гради нова нуклеарна централа за шест години, наспроти девет години во другите земји. Ако продолжи со сегашното темпо, а САД значително не ги забрзаат инвестициите, Кина би можела да ги надмине според инсталираниот нуклеарен капацитет до 2030 година.
Но, нуклеарното гориво носи свои геополитички ризици. Иако најголемите наоѓалишта на ураниум се во Канада, Казахстан, Намибија и Австралија, значителен дел од капацитетите за збогатување на горивото се наоѓаат во Русија.
САД во почетокот на 2026 година одвоија 2,7 милијарди долари за обновување на домашните капацитети за збогатување ураниум, со план активностите да се развиваат во текот на следната деценија. Во меѓувреме, иако земјата воведе федерална забрана за увоз на збогатен ураниум од Русија, законот предвидува исклучоци додека домашното производство не ги задоволи потребите.
Европската Унија се соочува со сличен предизвик. Според Агенцијата за снабдување со Евратом, во 2025 година Унијата и натаму зависела од Русија за една четвртина од капацитетите за конверзија на нуклеарното гориво — фазата меѓу суровиот ураниум и неговото збогатување. Русија учествувала со 16% во снабдувањето со суров ураниум и со 23% во збогатувањето. Зависноста во делот на збогатувањето се намалила од 38% во 2023 година, но ќе остане значајна сè додека Европа не ги прошири сопствените капацитети. Тој процес може да трае од пет до десет години. Предизвикот е уште поголем во Источна Европа, каде што многу земји користат реактори од советски дизајн.
Обновливите извори стануваат поважни за енергетската безбедност
Кризата со фосилните горива, климатските предизвици и проблемите со набавката на опрема ги поттикнуваат земјите да ги забрзаат инвестициите во обновливи извори. Сончевата, ветерната и хидроенергијата нудат поголема сигурност во снабдувањето кога се произведуваат на домашна територија, бидејќи не зависат од постојан увоз на гориво.
Дополнителна предност е брзината на изградба. Сончевите електрани може да се изградат и да почнат со производство за шест месеци до една година, а ветерните електрани за помалку од две години. За изградба на гасни електрани се потребни три до четири години, и тоа без да се земат предвид одложувањата поради недостигот од турбини, кои во некои случаи ги продолжуваат роковите на повеќе од шест години.
Кина е светски лидер во инсталираниот капацитет на обновливи извори, кои сочинуваат околу 60% од нејзиниот вкупен капацитет за производство на електрична енергија. Сепак, поради променливото производство од сонце и ветер, обновливите извори покриваат околу 40% од реалната побарувачка.
И во САД, каде што владината политика е повеќе насочена кон фосилните горива, производството од обновливи извори продолжува да расте. Според американската Агенција за енергетски информации, во првата половина на 2026 година производството од сончеви електрани се зголемило за 21%, од хидроцентралите за 9%, а од ветерните електрани за 6% на годишно ниво. Дел од растот е поврзан со забрзувањето на проектите што користат даночни олеснувања воведени со Законот за намалување на инфлацијата, а подоцна укинати од администрацијата на Трамп. Истовремено, трошоците за изградба на нови капацитети од обновливи извори се намалени и во многу случаи се пониски од оние за јаглен и гас.
Складирањето е клучно за стабилно снабдување
Батериските системи за складирање можат да го направат производството од обновливи извори посигурно и подостапно во периодите кога нема сонце или ветер. За некои земји, тие стануваат неопходен додаток на веќе изградените капацитети.
Во Европа, каде што обновливите извори се развиваат со години, многу од најдобрите локации, поврзани со силна мрежа и блиску до центрите на потрошувачка, веќе се искористени. Новите проекти сè почесто се градат подалеку од потрошувачите или во области со послаба мрежна инфраструктура.
„Тоа значи дека се потребни и модернизација на мрежата и батериски складишта за системот да функционира ефикасно“, вели Хорхе Леон, раководител за геополитичка анализа во „Ристад енерџи“.
Како што батериите стануваат посигурни и поевтини, нивната примена расте. Во Кина, побарувачката за системи за складирање енергија се удвоила во првата половина на 2026 година, по сличен раст во претходните 12 месеци, според Нил Беверидџ, раководител за енергетика во „Бернстин“.
Во САД, растот го поддржуваат и даночните олеснувања. Иако администрацијата на Трамп ги укина даночните поволности за ветерната и сончевата енергија, федералните даночни олеснувања за системите за складирање енергија останаа достапни до 2033 година.
Според „Блумберг НЕФ“, проектите што комбинираат сончева енергија и складирање пораснале за 43% во 2025 година. Организацијата евидентирала 124 гигавати нови соларни проекти со батериски складишта, од кои најголем дел треба да бидат пуштени во работа во следните три години.
Складирањето се развива и на ниво на домаќинствата. Во јуни, компаниите „СанРан“, „Ринју хоум“ и „Тесла“ најавија виртуелна електрана со капацитет од 16 гигавати, составена од домашни батериски системи. Таа треба да обезбедува флексибилен капацитет за електроенергетските компании и големите оператори на центри за податоци.
Пакистан е пример за тоа колку брзо може да се промени енергетскиот пазар кога технологијата станува достапна за потрошувачите. Според организацијата „Ринјуаблс фрст“, дистрибуираното производство од сонце во земјата достигнало 51 терават-час во 2025 година. Со оглед на падот на цените на литиум-железо-фосфатните батерии, сè повеќе се користат и батериски системи за складирање. Увозот на овие системи пораснал за 220% во 2025 година, на 4,6 гигават-часови.
Понатамошен напредок би можеле да овозможат и натриум-јонските батерии, бидејќи суровините за нивно производство се подостапни. Сепак, за оваа технологија да има поширока примена, потребно е производството да се зголеми до ниво што ќе овозможи комерцијална употреба во големи количества, особено надвор од Кина.
Важна е и распределбата на електричната енергија. Кога обновливите извори се оддалечени од потрошувачите, инвестициите во преносната мрежа овозможуваат подобро искористување на постојните капацитети и придонесуваат за поголема енергетска безбедност.
Различни земји, различни стратегии
Енергетската безбедност нема исто значење за сите земји. Според Леон од „Ристад енерџи“, стратегиите зависат од тоа дали државите извезуваат енергенси, имаат сопствени ресурси или се речиси целосно зависни од увоз.
За извозниците на нафта, како Обединетите Арапски Емирати, Саудиска Арабија и Ирак, приоритет е да ги зачуваат приходите од извозот и да го намалат ризикот од прекини. Затоа овие земји градат алтернативни цевководи со кои дел од нафтата би можел да се транспортира без да поминува низ Ормускиот Теснец.
Втората група ја сочинуваат големите потрошувачи што располагаат и со значителни домашни ресурси, како САД, Кина и Индија. Тие настојуваат да ја намалат зависноста од увоз преку развој на сопственото производство на фосилни горива. Уругвај, на пример, започна да инвестира во истражување на нафтени наоѓалишта, иако досега не бил производител на нафта.
Третата група ја сочинуваат земјите со голема потрошувачка, но без значителни домашни ресурси на фосилни горива, како Франција, Германија, Шпанија и Јапонија. За нив, забрзувањето на енергетската транзиција и диверзификацијата на увозот се главните начини за намалување на ризиците.
Сепак, преминот кон нови технологии не ги отстранува сите зависности. Во нуклеарниот сектор, на пример, Европа и САД и натаму се потпираат на руски капацитети за дел од нуклеарното гориво. Кај обновливите извори и батериите, пак, значајна е зависноста од Кина, која има водечка позиција во производството на опрема.
„Ризикот само се преместува“, е суштината на предупредувањето на Леон. Земјите мора да одлучат од кои снабдувачи и технологии се подготвени да зависат и како да ги намалат последиците од можните прекини. Овој геополитички фактор додава ризик и на горивата што инаку може да изгледаат евтини, поради што домашните ресурси стануваат попривлечни за државите што ги имаат.
САД: Голем производител, но не и имуни на кризата
Енергетската политика на САД засега не претрпе суштинска промена поради војната со Иран. Земјата е нето-извозник на фосилни горива, а администрацијата на Трамп ја поддржува домашната индустрија. Поради прекините на испораките од Блискиот Исток, САД станаа важен снабдувач на европските и азиските пазари со сурова нафта, дизел и бензин. Тоа краткорочно ја зголеми заработката на американските производители и им помогна на сојузниците да ги одржат своите енергетски системи.
Сепак, размерите на нарушувањата покажуваат дека ни најголемиот светски производител на нафта и гас не е имун на недостигот. Цените на бензинот и дизелот во САД значително пораснаа, создавајќи притисок врз администрацијата на Трамп, која вети дека ќе ги преполови цените на енергијата во рок од една година од враќањето на власт.
Вашингтон се обиде да ги зајакне резервите на нафта и преку договор со Венецуела, кој, според објавените информации, би му овозможил мнозинска контрола врз 65 милијарди барели нафта. Сепак, аналитичарите предупредуваат дека политичките, правните и финансиските неизвесности можат да го ограничат ефектот на договорот.
Промена на администрацијата по следните избори би можела да го забрза развојот на обновливите извори и складирањето. Нуклеарната индустрија, пак, има поддршка од двете главни политички партии, што создава услови за нејзино натамошно проширување.
Кина: Енергетската отпорност се гради со децении
И покрај зависноста од увоз на нафта од Венецуела и Иран пред конфликтот, Кина се покажа како една од големите економии најмалку изложени на актуелниот енергетски шок. Земјата ги зголемуваше резервите на нафта во текот на 2025 година, а во последната деценија направи значителен напредок во електрификацијата на економијата. Според процените, на почетокот на конфликтот Кина располагала со залихи еквивалентни на повеќе од 100 дена увоз.
„На 28 февруари, многумина веројатно сметаа дека конфликтот ќе биде особено лоша вест за Кина“, вели Ерика Даунс, истражувачка во Центарот за глобална енергетска политика на Универзитетот Колумбија. Во 2025 година, Кина увезувала околу 70% од нафтата што ја трошела, а меѓу 40% и 50% од тие количества минувале низ Ормускиот Теснец.
Сепак, во изминатите две децении Кина ги диверзифицираше изворите на снабдување и изгради значителни резерви на нафта, кои продолжи да ги зголемува и во периодот пред конфликтот. Владата ги контролира и малопродажните цени на горивата, настојувајќи да најде рамнотежа меѓу интересите на потрошувачите и рафинериите. Истовремено, ги ограничи извозот на рафинирани нафтени производи, што создаде проблеми за некои соседни земји што зависат од кинеските испораки.
Овие краткорочни мерки се потпираат на подолгорочна стратегија за диверзификација на изворите на нафта и гас и за промена на енергетскиот микс. Кина масовно инвестира во електрични возила, метро-системи, брзи железници и обновливи извори, со што настојува да го ограничи растот на побарувачката за нафта.
Амбицијата на Пекинг да стане енергетска сила, наведена и во 15-тиот петгодишен план, подразбира создавање сè понезависен и поотпорен енергетски систем. Сепак, Кина не сака целосно да се откаже од јагленот пред да може да обезбеди стабилно производство од обновливи извори во текот на целото деноноќие.
Нил Беверидџ од „Бернстин“ оценува дека насоката е јасна и дека најновиот петгодишен план испраќа силен сигнал дека Кина настојува да го достигне врвот на побарувачката за нафта во следните пет години. Како еден од показателите го наведува работењето на „Синопек“, најголемата кинеска рафинерија, која во првата половина на годината продала речиси 10% помалку рафинирани нафтени производи на домашниот пазар.
Водородот е уште една технологија во која Кина инвестира. Според Беверидџ, тој природно се надоврзува на електрификацијата, особено во хемиската индустрија и производството на синтетички горива.
Отпорноста на Кина на сегашниот нафтен шок, според тоа, не се должи само на големите резерви. Таа е резултат на поширока стратегија што ги комбинира диверзификацијата на снабдувањето, стратешките залихи, намалувањето на побарувачката за нафта и развојот на домашни технологии за идниот енергетски систем.
Европа: Поголема поврзаност и забрзана електрификација
Иако Германија и Италија краткорочно ја зголемија употребата на јаглен, кризата ја засили определбата на Европската Унија за електрификација и подобро поврзување на националните електроенергетски системи. Целта е земјите да можат полесно да ја споделуваат електричната енергија произведена од обновливи извори.
По руската инвазија врз Украина, ЕУ во мај 2022 година го започна планот „РЕПауерЕУ“, со кој целта за уделот на обновливите извори до 2030 година беше поставена на 42,5%.
Бидејќи можностите за производство од обновливи извори се разликуваат меѓу земјите членки, во јуни 2026 година Унијата ги засили напорите за создавање интегрирана електроенергетска мрежа. Планот за европските мрежи, претставен во декември 2025 година, беше дополнет со иницијативата „АкселерејтЕУ“, објавена во април 2026 година како одговор на кризата на Блискиот Исток.
Плановите предвидуваат подобра координација, поголемо домашно производство на чиста енергија и повеќе инвестиции во инфраструктурата. Во јули 2026 година следуваше и Акцискиот план за електрификација, со цел електричната енергија до 2040 година да покрива 46% од енергетските потреби на континентот.
Заедничката цел е Европа да обезбеди посигурно снабдување и постепено да ја намали зависноста од увозните енергенси.
Индија: Јагленот и натаму има централна улога
Индија се соочува со брз раст на побарувачката за електрична енергија, меѓу другото и поради сè поголемата употреба на климатизери. Иако располага со голем инсталиран капацитет од обновливи извори, недостигот од складишта ја отежнува нивната употреба за покривање на потрошувачката во текот на ноќта.
Според организацијата „Климат аналитикс“, фосилните горива покриваат околу 75% од енергетските потреби на земјата. Индија увезува околу 90% од нафтата што ја троши и приближно половина од гасот.
Јагленот и натаму обезбедува околу 70% од електричната енергија. Иако во 2026 година инсталираниот капацитет од обновливи извори ја надмина вкупната моќност на фосилните електрани, тоа не ја намали веднаш зависноста од јагленот.
Индија веќе планираше да го зголеми производството на јаглен, а нарушувањата на Блискиот Исток дополнително ја нагласија важноста на домашните ресурси. Земјата најави раст на производството за речиси 10%, а планираното проширување на рударските капацитети го зголеми од дополнителни 329 милиони на 638 милиони тони.
Јапонија: Сигурноста на снабдувањето останува приоритет
Јапонија во голема мера зависи од увоз на енергенси, вклучувајќи ЛНГ од Австралија и Катар. Во август, како одговор на кризата со Иран, земјата најави стратегија за поголема отпорност на енергетски шокови.
Иако планот е претставен како дел од зелената транзиција, голем дел од мерките се насочени кон намалување на трошоците и надминување на ограничувањата во снабдувањето со постојните фосилни горива. Меѓу нив се проширување на инфраструктурата за транспорт и испорака на енергенси, создавање резерви на сурова нафта за производство на нафта и петрохемиски суровини и замена на дел од постарите нуклеарни реактори.
Стратегијата ги споменува и геотермалната енергија и соларните ќелии од перовскит како можни домашни извори на почиста енергија, иако нивниот удел во енергетскиот микс на Јапонија засега е мал.
Според Леон од „Ристад енерџи“, Јапонија и Јужна Кореја имаат големи петрохемиски индустрии што зависат од увозни суровини. Тоа е една од причините поради кои двете земји продолжуваат да даваат големо значење на сигурноста на испораките на фосилни горива. Воедно, тие се внимателни во однос на зависноста од обновливи технологии во кои Кина има доминантна позиција.
Јужна Кореја: Поголема улога за нуклеарната и обновливата енергија
Јужна Кореја е меѓу земјите најсилно погодени од конфликтот на Блискиот Исток. Во март 2026 година воведе ограничување на цените на нафтените деривати. Земјата увезува 97% од енергетските потреби, а околу 70% од суровата нафта ја добива преку Ормускиот Теснец, според Центарот за стратешки и меѓународни студии.
За да го надомести нарушеното снабдување, Сеул ги забрза плановите за повторно активирање на неколку нуклеарни реактори и продолжување на нивниот работен век. Сепак, процесот е сложен поради долготрајните безбедносни проверки.
Во април владата најави и забрзување на плановите за зголемување на уделот на обновливите извори во производството на електрична енергија на 20% до 2030 година. Предвидено е и зголемување на уделот на електричните и водородните возила меѓу новите автомобили од 14% на 40%, со посебни мерки за службените возила, вклучувајќи ги полициските и корпоративните флоти.
Планирано е и подобрување на преносната мрежа преку изградба на високонапонска инфраструктура.
Југоисточна Азија: Од краткорочни мерки до инвестиции во сончева енергија
Земјите од Југоисточна Азија во голема мера зависат од увоз на енергенси. Сите членки на АСЕАН, освен Брунеи, се нето-увозници на нафта, додека Сингапур и Тајланд се особено зависни од увозен гас.
Одговорот на кризата вклучуваше краткорочни мерки, како даночни олеснувања и ограничување на потрошувачката, но и поголема употреба на јаглен во Тајланд, Виетнам и на Филипините, кои прогласија национална енергетска вонредна состојба.
Филипините имаат потрошувачка на електрична енергија по жител што е двојно пониска од просекот во регионот на АСЕАН, главно поради високите цени. Сепак, во 2026 година земјата стана најголем пазар за извоз на кинески соларни панели.
Според енергетскиот аналитички центар „Ембер“, капацитетот на сончевите системи на покривите на Филипините веројатно се удвоил за само 12 месеци. Нето-увозот на соларни панели во 2025 година веќе бил петпати поголем од капацитетот на соларните електрани изградени од големи производители.
Трендот се забрзува и во поширокиот регион. Според „Ембер“, трошоците за компоненти за чиста енергија произведени во Кина што се извезени во земјите на АСЕАН надминале 20 милијарди долари од почетокот на 2026 година, што е раст од 50% во однос на истиот период лани.
Останати региони: Мерките за ублажување на кризата сè уште доминираат
Во Африка и Јужна Америка, земјите се обидуваат да ги ублажат последиците од повисоките цени на горивата преку различни краткорочни мерки. Тие вклучуваат кампањи за намалување на потрошувачката во домаќинствата и јавниот сектор, субвенции и даночни олеснувања.
Досега малку земји воведоа конкретни политики што би довеле до структурна промена во начинот на кој ја обезбедуваат енергијата. Сепак, сè почесто се најавуваат инвестиции во обновливи извори за производство на електрична енергија и електрификација на економијата, особено на јавниот превоз.
Забрзувањето на обновливите извори би можело да продолжи во Африка, каде што земји како Египет ги прошируваат соларните капацитети. Падот на цените на батериите, заедно со нивната сè поголема ефикасност, може дополнително да ја олесни примената на овие технологии.
Дали кризата ќе донесе трајна промена?
Иако земјите преземаат мерки за да ги ублажат последиците од конфликтот на Блискиот Исток, сè уште не е извесно дали кризата ќе предизвика трајна промена во глобалниот енергетски микс.
Според дел од аналитичарите, за да се забрза енергетската транзиција, цените на нафтата, бензинот и дизелот би требало да останат високи доволно долго за да влијаат врз одлуките на потрошувачите, компаниите и инвеститорите.
Ерика Даунс од Универзитетот Колумбија посочува дека дел од набљудувачите сметаат оти кризата, и покрај сериозните последици, можела да биде и потешка, со оглед на тоа што цената на нафтата не достигнала 200 долари за барел.
Клучното прашање е дали сегашниот ценовен притисок е доволно силен за да ги натера домаќинствата и компаниите трајно да се пренасочат кон електрични возила, сончева и ветерна енергија и други алтернативи, наместо да се вратат на претходните навики кога пазарите повторно ќе се стабилизираат.
Засега, земјите продолжуваат да бараат рамнотежа меѓу сигурноста на снабдувањето, достапноста на енергијата и намалувањето на зависноста од фосилните горива. Дали актуелната криза ќе стане пресвртница или само уште еден привремен шок ќе зависи од тоа колку долго ќе траат нарушувањата и дали најавените инвестиции ќе се претворат во конкретни проекти.
Извор: Financial Times
