Затворањето на Ормус, преку кој пред кризата минувала околу една петтина од светското снабдување со нафта и ЛНГ, требаше да предизвика еден од најголемите потреси на нафтениот пазар. Но, иако кризата трае со месеци, цената на нафтата не се искачи ниту приближно до нивоата што се предвидуваа во најцрните сценарија.
Според Џејсон Бордоф, основач и директор на Центарот за глобална енергетска политика при Колумбија универзитетот, причината не е тоа што Ормус станал помалку важен, туку што во изминатите години државите вложувале во резерви, алтернативни транспортни правци, домашно производство и други механизми што можат да го ублажат ударот при прекин на снабдувањето.
„Премногу е рано со сигурност да се каже какви ќе бидат целосните последици врз нафтениот пазар, бидејќи кризата е далеку од завршена“, вели Бордоф во интервјуто за „Global Institute Dialogues“ на Goldman Sachs.
Но, според него, досегашниот развој веќе покажал дека светскиот енергетски систем денес е поинаков од оној пред една деценија.
Иако Ормус бил речиси целосно затворен речиси четири месеци, „Брент“ во просек се движел нешто над 100 долари за барел, наспроти околу 70 долари пред почетокот на војната. Во април цената достигнала 126 долари, што е далеку под 200 долари за барел, колку што предупредувале дел од аналитичарите дека би можела да достигне.
Зошто нафтениот пазар не доживеа поголем шок?
Бордоф во интервјуто посочува неколку причини.
Кризата започнала во момент кога пазарот бил релативно добро снабден, а залихите биле на пристојно ниво. Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати ги искористиле нафтоводите што ги изградиле токму за вакви ситуации и пренасочиле повеќе од пет милиони барели дневно околу Ормус.
Така, недостигот од извоз од земјите во Заливот бил ограничен на околу 13 милиони барели дневно, наместо на целосните 20 милиони.
Во исто време, Меѓународната агенција за енергетика (ИЕА) го координирала најголемото ослободување на итни залихи во својата историја. Заедно со повлекувањето од комерцијалните резерви, на пазарот биле обезбедени дополнителни пет до шест милиони барели дневно.
САД го зголемиле производството и извозот, а рафинериите се приспособиле на промените на пазарот.
Најголемата промена, сепак, дошла од Кина.
Помеѓу февруари и јуни, Кина го намалила увозот на нафта за околу пет милиони барели дневно. Пекинг ги запрел дел од стратешките набавки, почнал да ги користи сопствените залихи, го ограничил извозот на рафинирани горива и ја намалил домашната потрошувачка.
„Поуката не е дека Ормус повеќе не е важен. Поуката е дека отпорноста е платена со години инвестиции, а тие заштитни механизми сега се значително истрошени и не треба да се земаат здраво за готово“, вели Бордоф.
Светот повторно ќе инвестира во резерви и алтернативни правци
Според Бордоф, една од трајните последици од кризата ќе биде враќањето на инвестициите во резервни капацитети и алтернативни патишта за снабдување.
Државите, како што вели, повеќе нема да гледаат на ваквата инфраструктура како на непотребен трошок. Нафтоводи, складишта, рафинерии и стратешки резерви кои во нормални услови можат да изгледаат како вишок, во услови на криза стануваат клучни.
Тоа веќе го покажал нафтоводот Исток-Запад во Саудиска Арабија, кој овозможил дел од извозот да се пренасочи без минување низ Ормус.
Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати планираат дополнително да ги зголемат овие капацитети, додека Ирак и Кувајт разгледуваат нови извозни правци.
САД, според Бордоф, треба повторно да ја наполнат и модернизираат Стратешката нафтена резерва, која сега е на најниско ниво во речиси пет децении. Слични напори имаат и Индија, Јужна Африка и земјите од Југоисточна Азија, кои сакаат да ги зголемат резервите и рафинериските капацитети.
„Електрификацијата исто така ќе се забрза, но не автоматски и не нужно во насока на намалување на јаглеродните емисии без соодветна политика“, предупредува Бордоф.
Кина станува сè поважен фактор на светскиот енергетски пазар
Кризата во Ормус, според Бордоф, покажала дека долгогодишната кинеска политика на електрификација и намалување на зависноста од увоз на нафта и гас има и јасна безбедносна димензија.
Повеќе од две децении Кина гради енергетски систем кој треба да биде помалку зависен од горива што мора да ги набавува од странство.
Денес повеќе од 32% од финалната потрошувачка на енергија во Кина е електрична енергија, додека уделот во САД е 22%, а во Европа 21%. Повеќе од половина од новите автомобили што се продаваат во Кина се електрични.
Во 2024 година Кина вложила 625 милијарди долари во чиста енергија, речиси една третина од светските инвестиции во овој сектор.
Токму поради тоа, во услови на криза, Кина може релативно брзо да ја намали побарувачката за нафта.
Но, Пекинг во исто време покажа дека, кога станува збор за сопствената енергетска сигурност, ќе ги штити пред сè своите интереси.
Кина го ограничи извозот на рафинирани производи, што им создаде дополнителни проблеми на дел од соседните азиски земји.
Бордоф смета дека ова е важен сигнал за иднината.
Доколку кризата продолжи и залихите во земјите на ОЕЦД дополнително се намалат, кинеските стратешки резерви, проценети на околу 1,4 милијарди барели, би можеле да станат една од последните брани против нов голем скок на цените.
„Со децении американските претседатели го повикуваа Ријад за време на нафтените кризи за да побараат дополнителен капацитет. Пекинг можеби ќе заземе споредлива позиција, со споредливо влијание“, вели Бордоф.
Кина во својот 15. петгодишен план постави цел да стане „енергетска сила“, а Пекинг неодамна ја зголеми целта за потрошувачката на обновлива енергија до 2030 година за 53%.
Тоа, сепак, не значи дека Кина ќе се откаже од јагленот. Напротив, зголемената потрошувачка на електрична енергија ќе бара и дополнително производство од јаглен.
Во исто време, Кина има доминантна позиција во производството на опрема за чиста енергија. Таа располага со повеќе од 80% од светскиот производствен капацитет за соларна, ветерна и батериска опрема, а има и водечка улога во преработката на голем број критични минерали.
За другите земји тоа создава нов проблем: зависноста од фосилни горива може да се намалува, но се зголемува зависноста од кинеските синџири на снабдување со опрема и суровини за чиста енергија.
Шкрилечната револуција ја смени позицијата на САД
Втората голема промена што ја нагласува Бордоф е американската шкрилечна револуција.
Заедно со намалената зависност на американската економија од нафта, огромниот раст на домашното производство значително ја зајакна позицијата на САД во светската политика.
Американската економија денес е речиси четири пати поголема отколку во 1973 година, додека домашната потрошувачка на нафта е само малку повисока.
Пред две децении САД увезувале околу 60% од нафтата што ја трошеле. Оваа пролет земјата станала најголем светски извозник на нафта и за кратко време повторно станала нето-извозник на сурова нафта, првпат по Втората светска војна.
Американците и понатаму ги чувствуваат високите цени на нафтата на бензинските пумпи, бидејќи нафтата се продава на глобален пазар. Но, економскиот удар е многу помал отколку во минатото.
Економистите од Федералната резервна банка на Далас проценуваат дека шок со големина слична на денешниот би го намалил растот на американскиот БДП за 5,6 процентни поени во 1980 година. Денес влијанието би било околу 0,3 процентни поени.
Причината е и тоа што САД сега имаат големо домашно производство. Кога цените растат, дел од дополнителните приходи остануваат кај американските производители, работници и инвеститори, наместо да одат кај странски производители.
Особено голема е разликата кај природниот гас. Додека цените во Европа и Азија се приближиле до 20 долари за милион BTU, американските цени останале под три долари.
Според проценката на економистот Лукас Дејвис, ваквата разлика им заштедила на американските потрошувачи околу пет трилиони долари во изминатите две децении.
Но, Бордоф предупредува дека САД не смеат да ја потрошат предноста што ја стекнаа.
Тој смета дека Вашингтон треба да ја обнови стратешката резерва, да ги одржи отворени извозните пазари и да продолжи со политиките што ја намалуваат потрошувачката на нафта, од енергетската ефикасност и јавниот превоз до електричните возила.
Енергетската транзиција нема да се одвива по права линија
За инвеститорите, една од најважните пораки е дека енергетската транзиција веќе не е само климатско прашање.
„Енергетската сигурност, индустриската стратегија и националната безбедност станаа подеднакво важни и сè повеќе се неразделни“, вели Бордоф.
Тој смета дека пазарите можеби го преценуваат темпото со кое светот ќе се откажува од фосилните горива.
Секој голем нафтен или гасен шок ја засилува потребата од електрификација, но желбата за сигурна и достапна енергија не значи дека државите автоматски ќе се откажат од нафтата, гасот и јагленот.
Кризата во Ормус веќе поттикна некои азиски земји повторно да се потпрат на јагленот.
Јапонија дозволи поголема употреба на постарите термоцентрали, Јужна Кореја ги ублажи ограничувањата за производство на електрична енергија од јаглен, а Индија го забрза планот вреден четири милијарди долари за производство на хемикалии од јаглен.
ИЕА, пак, очекува глобалната потрошувачка на јаглен годинава да достигне рекордно ниво.
Оттука, Бордоф не очекува едноставна приказна во која секоја енергетска криза автоматски значи побрзо исфрлање на фосилните горива.
Можно е дел од владите да заклучат дека, ако најцрното сценарио во Ормус сепак може да се издржи, попрактично е да инвестираат во посигурен систем за нафта и гас отколку веднаш да се откажат од него.
Дополнителен проблем се повисоките трошоци.
Во свет во кој државите сакаат поголеми резерви, домашно производство, резервни нафтоводи, рафинерии и посигурни синџири на снабдување, чистата енергија станува поскапа за производство.
Особено затоа што многу влади сакаат да ја намалат зависноста од кинеската индустрија.
Но, тука се појавува и спротивниот тренд.
Колку повеќе државите сакаат да ја намалат зависноста од нестабилните пазари на нафта и гас, толку повеќе ќе имаат мотив да произведуваат сопствена електрична енергија.
Тоа може дополнително да ги поттикне соларната и ветерната енергија, геотермалната енергија, складирањето и нуклеарната енергија, но и електричните возила и топлинските пумпи.
Во таков свет, електрификацијата не е само начин за намалување на емисиите. Таа станува и начин државите да бидат помалку изложени на геополитички потреси.
Ормус ја врати енергетската безбедност во центарот на политиката
За Бордоф, најважната порака од кризата во Ормус е дека светот не се движи едноставно од фосилни кон чисти извори на енергија. Патот ќе биде многу посложен.
Државите истовремено ќе бараат почиста енергија, пониски трошоци и поголема сигурност во снабдувањето.
Тоа значи дека ќе инвестираат и во обновливи извори, батерии и електрификација, но и во резерви на нафта и гас, рафинерии, нафтоводи и други капацитети што можат да обезбедат снабдување во кризни периоди.
САД денес имаат предност благодарение на домашното производство. Кина има предност благодарение на големите залихи, електрификацијата и контролата врз голем дел од синџирите за чиста енергија. Земјите од Персискиот Залив се обидуваат да создадат алтернативни извозни правци.
За останатиот дел од светот, изборот станува сè посложен.
Зависноста од увоз на нафта и гас носи еден вид ризик, зависноста од кинеската индустрија за чиста енергија носи друг, а изградбата на целосно домашен енергетски систем е скапа.
Токму затоа кризата во Ормус може да има последици што ќе траат многу подолго од самото движење на цената на нафтата.
Енергетската политика повторно се враќа на прашањето кое со години беше во втор план: не само од што произведуваме енергија, туку и од кого зависиме, колку брзо можеме да реагираме и што имаме како резервна опција кога ќе се прекине снабдувањето.
Извор: Goldmansachs.com
