Европските домаќинства би можеле да ги намалат сметките за електрична енергија за околу 20%, односно во просек за 120 евра годишно, доколку ја приспособат потрошувачката на периодите кога струјата е поевтина. Но, и покрај потенцијалот за заштеди, ваквите можности сè уште се слабо искористени, додека релативно високата цена на електричната енергија во однос на природниот гас останува една од пречките за побрза електрификација во Европа.
На ова укажува најновиот извештај за малопродажните енергетски пазари на Агенцијата на Европската Унија за соработка на регулаторите за енергетика (ACER), според кој преминот кон електрични технологии ќе напредува побрзо само ако донесе и конкретна финансиска корист за потрошувачите.
Колку е важно прашањето на трошоците покажуваат и податоците за 2025 година. Просечното европско домаќинство потрошило околу 840 евра за електрична енергија и 1.170 евра за природен гас, а сметките и натаму се значително повисоки отколку пред енергетската криза во 2022 година. Во такви услови, одлуката за премин кон електрично греење или други електрични технологии не зависи само од нивната енергетска ефикасност, туку и од тоа дали на крајот ќе ги намалат вкупните трошоци на домаќинството.
Токму тука ACER гледа неискористен потенцијал за заштеди. Динамичните тарифи, кај кои цената на струјата се менува во зависност од пазарните услови, им овозможуваат на потрошувачите да префрлат дел од потрошувачката во часовите кога електричната енергија е поевтина. Според процените на агенцијата, со ваков пристап просечната сметка би можела да се намали за околу 20%, или приближно 120 евра годишно. Сепак, во 2025 година само 7% од европските домаќинства имале договори со динамични цени, додека во деветте анализирани земји повеќе од 80% од потрошувачите и натаму користеле договори со фиксни цени.
Една од пречките е недоволната распространетост на напредните системи за мерење, кои се важни за потрошувачите да можат да ја следат и приспособуваат потрошувачката. Иако ваквите уреди во просек се инсталирани кај 66% од потрошувачите, во некои земји нивната застапеност е под 20%. Без соодветна инфраструктура и поголем избор на тарифни модели, можноста пониските пазарни цени да се претворат во реални заштеди за домаќинствата останува ограничена.
Финансиското оптоварување, притоа, значително се разликува меѓу европските земји. Во Чешка трошоците за електрична енергија зафаќаат 3,9% од просечниот приход на домаќинствата, наспроти 1,2% во Луксембург, додека во Словенија уделот изнесува 2,5%. Кај природниот гас разликите се уште поизразени: домаќинствата во Холандија издвојуваат 6,4% од просечниот приход за оваа енергија, а во Данска и Германија по 5,6%. Најнизок удел е забележан во Шпанија, со 1,1%, Португалија, со 1,4%, и Литванија, со 1,59%, додека во Словенија изнесува 2,2%.
Овие разлики го нагласуваат предизвикот со кој се соочува европската енергетска политика: иако електричните технологии често се поефикасни, нивното пошироко прифаќање зависи од тоа дали ќе бидат економски исплатливи во конкретните услови на секоја земја и домаќинство. Според ACER, затоа не е доволно да се споредува само цената на киловат-часот. Треба да се земат предвид и ефикасноста на технологијата, почетната инвестиција и вкупните годишни трошоци за енергија. Потрошувачите ќе имаат вистински поттик да се префрлат од фосилни горива на електрична енергија доколку вкупните трошоци бидат пониски или барем споредливи.
Промената на навиките може да донесе корист и за функционирањето на енергетскиот систем. На пример, полнењето електрични возила во часовите со пониски цени може да ја приспособи потрошувачката на состојбите на пазарот. Но, за тоа да стане вообичаена практика, домаќинствата мора да имаат пристап до соодветни договори и јасни ценовни сигнали што ќе им помогнат да одлучат кога им е најисплатливо да користат електрична енергија.
Истовремено, пошироката електрификација ќе бара значителни инвестиции во преносните и дистрибутивните мрежи. Овие вложувања се неопходни за системот да може да одговори на зголемената побарувачка, но може да доведат и до повисоки мрежни трошоци во сметките. Затоа ACER нагласува дека регулаторите и операторите треба внимателно да ги планираат инвестициите и подобро да ја искористуваат постојната инфраструктура, за трошоците за модернизација да не станат дополнителна пречка за потрошувачите.
За да се процени дали мерките даваат резултати, потребно е и подобро следење на малопродажниот пазар, особено на тоа какви договори избираат домаќинствата и дали променливите цени навистина поттикнуваат пофлексибилна потрошувачка.
Извештајот на ACER, на тој начин, ја поврзува успешната електрификација со три услови: финансиски исплатлив премин кон електрични технологии, мрежна инфраструктура што ќе ги поддржи новите потреби без непотребно зголемување на сметките и тарифни модели што ќе им овозможат на потрошувачите да ги искористат пониските цени. Без овие услови, технолошкиот напредок сам по себе нема да биде доволен за електрификацијата да стане привлечен избор за европските домаќинства.
Извор: Acer.europa.eu
