Брисел – Европската Унија се соочува со засилен притисок повторно да воведе таканаречен „данок на екстра профит“ за нафтените и гасните компании, поради наглиот раст на цените на енергенсите предизвикан од војната со Иран и нарушувањата во снабдувањето преку Ормускиот Теснец.
Германија, Австрија, Италија, Португалија и Шпанија побараа од Европската комисија да подготви заедничка европска мерка со која дел од неочекувано високите приходи на енергетските компании би се пренасочиле кон поддршка на домаќинствата и стопанството. Според овие земји, потрошувачите не треба сами да го сносат товарот од енергетската криза, додека компаниите остваруваат рекордни профити.
Проценките на аналитичката куќа Rystad Energy покажуваат дека најголемите светски нафтени и гасни компании би можеле да остварат дополнителни 234 милијарди долари профит до крајот на годината доколку цената на нафтата остане околу 100 долари за барел. Меѓу најголемите добитници се Saudi Aramco, Gazprom и ExxonMobil. Британската компанија BP веќе соопшти дека во првиот квартал од 2026 година го удвоила профитот на 3,2 милијарди долари.
Дополнителен пример за профитирање од кризата доаѓа и од Франција. Според „Фајненшл тајмс“, компанијата TotalEnergies заработила повеќе од една милијарда долари преку шпекулативно купување на околу 70 пратки сурова нафта од Обединетите Арапски Емирати и Оман.
Иако Брисел веќе најави мерки за ублажување на ударот врз потрошувачите, засега нема одлука за нов данок. Европската комисија внимателно го разгледува прашањето, имајќи предвид дека ваквата мерка отвора сериозни правни дилеми.
Преседан постои од 2022 година, кога ЕУ воведе привремен „солидарен придонес“ од најмалку 33% за профитот што ги надминуваше просечните добивки од претходните четири години за повеќе од 20% . Тогаш преку оваа мерка беа собрани повеќе од 26 милијарди евра.
Но, правните експерти предупредуваат дека евентуалното повторно воведување би можело да се соочи со тужби. Главната забелешка е што ваквите даноци често имаат ретроактивен карактер, што во многу европски земји се смета за проблематично од уставен аспект. Дополнително, останува отворено прашањето како прецизно да се дефинира што претставува „екстра профит“ во индустрија каде цените и приходите силно зависат од глобалните кризи и пазарните осцилации.
Компаниите веќе покажаа дека се подготвени на правна битка. ExxonMobil уште во 2022 година покрена постапка против ЕУ во обид да го блокира тогашниот данок, а сличен правен предизвик поднесе и рафинериската компанија Klesch.
Поддржувачите на новата мерка, сепак, сметаат дека ЕУ не смее да ја пропушти можноста да делува координирано. Според нив, единствено заеднички европски пристап може ефикасно да ги опфати мултинационалните компании кои работат преку повеќе пазари.
Дебатата за данокот, всушност, отвора и пошироко прашање за енергетската иднина на Европа. Дел од економистите предупредуваат дека ваквите привремени мерки носат краткорочни приходи, но можат да ја намалат предвидливоста за инвеститорите. Други, пак, оценуваат дека сегашната криза уште еднаш покажува колку е важно ЕУ побрзо да ја намали зависноста од фосилните горива и да ја забрза транзицијата кон обновливи извори на енергија.
Во наредните недели се очекува Европската комисија да заземе појасен став, а исходот од оваа дебата би можел директно да влијае врз цените на енергијата, буџетите на земјите членки и стратегијата на Унијата за справување со идни кризи.
Извор: DW.com
