Европската Унија ја зголемува употребата на обновливите извори на енергија, но нивниот побрз развој не зависи само од административните процедури и пристапот до електроенергетската мрежа, туку и од поддршката на локалното население. Раното вклучување на граѓаните во планирањето, споделувањето на економските придобивки и решавањето на нивните забелешки може да го намали отпорот кон проектите и да спречи скапи правни спорови, наведува Европската комисија.
Според податоците на Европската комисија, учеството на обновливите извори во потрошувачката на енергија во ЕУ се зголемило од 12,5% во 2010 година на 26,2% во 2025 година. Во 2023 година, Унијата ја заостри целта за 2030 година, утврдувајќи дека најмалку 42,5% од бруто-финалната потрошувачка на енергија треба да потекнува од обновливи извори, со амбиција учеството да достигне 45%.
Обновливата енергија придонесува за намалување на загадувањето, поголема енергетска независност и помала зависност од увозни фосилни горива. Но, и покрај овие придобивки, проектите не се реализираат секогаш со посакуваното темпо. Меѓу причините се и ставовите на граѓаните кон изградбата на соларни и ветерни електрани во нивната непосредна околина.
Економски придобивки за локалните заедници
Проектите за обновлива енергија можат да донесат нови инвестиции, работни места и дополнителна деловна активност во местата каде што се градат. Можности за ангажман добиваат не само работниците за време на изградбата, туку и локалните компании што обезбедуваат услуги, опрема и одржување.
Како пример, Европската комисија наведува истражување според кое соларна електрана со просечен капацитет од 15,2 мегавати во Шпанија отвора нешто повеќе од 10 нови работни места во општината каде што се реализира инвестицијата, за време на изградбата. Таквиот ефект може да биде особено значаен за помалите рурални средини во кои се концентрирани голем дел од инвестициите.
Локалното население може да има и директни финансиски придобивки, на пример преку сопственички удели во проектите, но и индиректно преку приходите на општините од даноци и надоместоци или преку намалување на трошоците за електрична енергија.
Во Грција, инвеститорите во проекти за обновлива енергија и комбинирани енергетски системи се обврзани дел од придобивките да ги споделат со локалното население. Според механизмот наведен од Европската комисија, 40% од посебниот надоместок се пренасочува кон сметките за електрична енергија на потрошувачите што живеат во близина на постројките, преку нивните снабдувачи. Останатите 60% се наменети за локалните власти, за еколошки активности, проекти за локален развој и социјална поддршка.
Дополнителен механизам се фондовите за придобивки на заедницата, кои се финансираат од инвеститорите и можат да поддржат училишта, здравствени установи, културни активности, обуки, образование и инфраструктура, вклучително и локални патишта и комунални услуги.
Во Ирска, проектите што добиваат поддршка преку шемата за поддршка на производството на електрична енергија од обновливи извори мора да уплатуваат најмалку две евра за секој произведен мегават-час во фондови за придобивки на заедницата. За користењето на средствата одлучуваат локални одбори на фондовите.
Покрај економските ефекти, обновливите извори можат да ја намалат зависноста на локалните потрошувачи од увозни фосилни горива и загадувањето поврзано со нивната употреба. Притоа, планирањето на проектите треба да ги земе предвид природата, можноста за повеќенаменско користење на просторот и комбинирањето различни технологии.
Раното вклучување на граѓаните ја зголемува довербата
Иако 88% од граѓаните на ЕУ ја поддржуваат акцијата на Унијата за зголемување на употребата на обновливите извори, тоа не значи дека сите проекти добиваат поддршка во средините каде што треба да се градат. Загриженоста на локалното население, доколку не се разгледа навреме, може да доведе до одложувања, противење и судски постапки.
Европската комисија посочува дека граѓаните треба да бидат вклучени уште во раните фази на планирањето, вклучително и при изборот на локациите. Кога локалното население има можност да учествува во процесот и да ги изнесе своите забелешки, поголема е веројатноста да има доверба во постапката и да го прифати конечниот исход.
Како пример се наведува австрискиот регион Бургенланд, каде што граѓаните биле вклучени во процесите на просторно планирање на ветерни и соларни проекти, заедно со инвеститорите и невладините организации. Според Европската комисија, ниту еден од овие проекти не бил оспорен пред суд.
Важен дел од процесот е и справувањето со дезинформациите за влијанието на обновливите извори. Една од честите забелешки е дека соларните електрани се натпреваруваат со земјоделството за користење на земјиштето. Сепак, според процените наведени од Комисијата, дури и до 2040 година за производство на енергија од обновливи извори се очекува да се користи помалку од 1% од земјиштето, при што се можни и решенија за комбинирано користење на копнениот и морскиот простор.
Нов прирачник за учество на јавноста
Во јули 2026 година, Европската комисија објави прирачник со алатки за вклучување на јавноста, наменет да им помогне на институциите во земјите членки да го унапредат учеството на граѓаните во развојот на проекти за обновлива енергија.
Документот содржи примери на добри практики што веќе се применуваат во земјите на ЕУ, вклучително и модели за вклучување на локалните заедници, споделување на придобивките и подобрување на комуникацијата меѓу институциите, инвеститорите и граѓаните.
Пораката на Европската комисија е дека енергетската транзиција не се сведува само на изградба на нови капацитети. За обновливите извори да се развиваат побрзо и со помалку пречки, локалните заедници треба навреме да бидат информирани, да учествуваат во одлучувањето и да имаат јасни придобивки од проектите што се реализираат во нивната близина.
Извор: Европска комисија
