Екстремните горештини стануваат сè поголем предизвик низ Европа. Само во првата половина од годинава континентот беше погоден од два силни топлотни бранови, при што во јуни температурите достигнаа и до 41°C, изложувајќи околу 100 милиони Европејци на екстремна жештина. Илјадници градови забележаа нови апсолутни температурни рекорди.
Европа се затоплува побрзо од кој било друг регион во светот. Последиците од топлотните бранови се чувствуваат врз здравјето на луѓето, природните екосистеми, инфраструктурата и економијата. Затоа е важно да се разбере науката зад овие појави, како и мерките што можат да помогнат во прилагодувањето кон сè потоплата клима. Конкретните решенија зависат од локалните услови и најдобро ги утврдуваат националните и локалните власти.
Во продолжение следуваат пет клучни факти за екстремните горештини и начинот на кој можеме подобро да се подготвиме и да ги намалиме нивните последици.
1. Топлотните бранови стануваат подолги, пожешки и почести
Топлотните бранови не се нова појава, но денес се значително поинтензивни отколку во минатото. Тие траат подолго, носат повисоки температури и се случуваат многу почесто. Од 30-те најекстремни топлотни бранови регистрирани од 1950 година наваму, дури 23 се случиле по 2000 година. Во меѓувреме, Европа се затоплува со темпо што е повеќе од двојно повисоко од светскиот просек.
Научниците ги анализираат податоците добиени од метеоролошки станици, бродови, пловечки мерни станици и сателити. Независни институции како Copernicus Climate Change Service, NASA, NOAA и UK Met Office користат различни методологии и бази на податоци, но сите доаѓаат до ист заклучок – Земјата континуирано се затоплува.
Токму оваа доследност во резултатите од независни научни институции претставува еден од најсилните докази за постоењето на научен консензус дека климатските промени се реалност и дека главната причина за нив се човековите активности.
2. Екстремните горештини се најсмртоносната временска појава во Европа
Кога се размислува за екстремно време, најчесто се замислуваат поплави, бури или шумски пожари. Но, статистиката покажува дека горештините одземаат повеќе човечки животи отколку сите овие појави заедно.
Околу 95% од смртните случаи поврзани со временски и климатски екстреми во Европа се последица на екстремна жештина.
За разлика од другите природни катастрофи, топлотните бранови ретко оставаат видливи траги. Наместо директни повреди, тие најчесто ги влошуваат постојните срцеви, респираторни и други хронични заболувања, поради што нивното вистинско влијание честопати останува незабележано.
Посебен проблем претставува сè поголемиот број „тропски ноќи“, кога температурата не паѓа под 20°C. Во нормални услови, свежината во текот на ноќта му овозможува на организмот да ја ослободи топлината акумулирана преку ден и да се опорави. Кога ноќите остануваат жешки, тој процес е нарушен, што значително го зголемува ризикот од топлотен стрес.
Високите температури негативно влијаат и врз концентрацијата, продуктивноста и способноста за учење, како кај возрасните така и кај децата.
Дополнителен ризик претставува високата влажност на воздухот. Кога воздухот е влажен, потта потешко испарува, а телото потешко се лади. За да го проценат овој комбиниран ефект на температурата и влажноста, научниците го користат таканаречениот индекс на влажна температура (wet-bulb temperature).
Само во 2022 година се проценува дека околу 70.000 луѓе починале како последица на горештините во Европа.
Најранливи се:
- постарите лица,
- малите деца,
- лицата со хронични заболувања,
- работниците кои работат на отворено.
Првичните проценки за топлотниот бран од јуни годинава веќе укажуваат на сериозни последици. Според брза научна анализа, екстремните температури можеби придонеле за повеќе од 20.000 смртни случаи.
Во периодот од 22 до 28 јуни се проценува дека имало:
- повеќе од 5.000 дополнителни смртни случаи во Франција,
- околу 4.500 во Германија,
- над 3.000 во Шпанија,
- 2.700 во Италија,
- 1.070 во Полска,
- 862 во Обединетото Кралство.
Бидејќи жештината најчесто не се наведува како директна причина за смрт, научниците не ги бројат жртвите само преку смртните сертификати. Наместо тоа, тие ги споредуваат податоците за смртноста со температурните мерења и пресметуваат вишок смртност, односно бројот на починати над очекуваното ниво за одредено место и период. Овој метод е меѓународно прифатен и овозможува многу попрецизна проценка на вистинското влијание на екстремните горештини.
3. Науката е недвосмислена – проблемот е предизвикан од човекот, но човекот може и да го реши
Емисиите на стакленички гасови што произлегуваат од човековите активности, особено согорувањето на фосилните горива, се главниот двигател на климатските промени.
Колку повеќе се загрева планетата, толку се поголеми шансите за појава на екстремни горештини и толку потешки стануваат нивните последици.
Но иднината не е однапред определена.
Со намалување на емисиите на стакленички гасови можеме да го ограничиме понатамошното затоплување и да ги намалиме ризиците поврзани со екстремните температури.
Истовремено, инвестициите во:
- чисти технологии,
- обновливи извори на енергија,
- енергетска ефикасност,
не само што придонесуваат за климатската акција, туку ја зголемуваат конкурентноста на Европа, ја намалуваат зависноста од увоз на фосилни горива и создаваат поотпорна економија.
Дури и со амбициозни климатски политики, Европа ќе продолжи да се соочува со почести и поинтензивни топлотни бранови во наредните децении. Затоа адаптацијата станува неопходност.
Мерките што можат значително да ги намалат последиците вклучуваат:
- климатски отпорни згради,
- пасивни системи за ладење,
- позелени градови,
- решенија базирани на природата,
- акциски планови за заштита на здравјето при горештини,
- системи за рано предупредување.
Идната Интегрирана рамка за климатска отпорност ќе помогне овие активности да се поврзат во единствен пристап, при што отпорноста кон климатските промени ќе стане составен дел од секое идно планирање.
4. Клима-уредите помагаат, но не се единственото решение
Во услови на опасно високи температури, климатизацијата може да биде неопходна за заштита на здравјето и животот.
Особено е важна во:
- училиштата,
- болниците,
- домовите за стари лица,
- објектите во кои престојуваат ранливи категории граѓани.
Како што Европа се прилагодува на потоплата клима, клима-уредите ќе бидат дел од решението. Но исклучивото потпирање на нив создава нов проблем.
Колку е потопло, толку повеќе расте побарувачката за ладење. Тоа значи поголема потрошувачка на електрична енергија и, во многу случаи, дополнителни емисии на стакленички гасови.
Покрај тоа, клима-уредите ја исфрлаат топлината од зградите назад на улиците, што дополнително ги загрева урбаните средини и го засилува т.н. ефект на урбан топлотен остров.
Една симулација направена за Париз покажува дека масовната употреба на климатизација би можела да ја зголеми надворешната температура и до 4°C.
Најмногу се погодени луѓето кои не можат да си дозволат климатизација, додека повисоката потрошувачка на електрична енергија ги зголемува трошоците за сите.
Пред да се инсталира климатизација, важно е да се утврди зошто објектот се прегрева. Во многу случаи, проблемот може значително да се ублажи со:
- сончева заштита,
- подобра изолација,
- природна вентилација.
Доколку овие мерки не се доволни, климатизацијата станува неопходна. Но и тогаш таа треба да биде комбинирана со други решенија што ќе ја намалат потребната моќност на системите, инвестиционите и оперативните трошоци, како и со подобро урбанистичко планирање.
5. Дрвјата се најефикасниот природен систем за ладење
Природата веќе ни ги нуди некои од најдобрите решенија за справување со горештините.
Дрвјата, парковите, мочуриштата и другите природни површини создаваат сенка и го ладат воздухот преку процесот на евапотранспирација, природно испарување на водата преку растенијата.
Ладењето на градовите зависи и од нивното планирање.
Намалувањето на површините што апсорбираат топлина, како што се бетонските и асфалтните површини, и интегрирањето на зеленилото во урбаното планирање ги прават градовите поотпорни на екстремни температури.
Истражување што опфатило повеќе од 600 европски градови покажало дека урбаните дрвја ја намалуваат температурата на воздухот во просек за 0,8°C, а на одредени локации ефектот е уште поголем.
Мерките што можат да помогнат вклучуваат:
- садење повеќе дрвја,
- проширување на зелените површини,
- зелени покриви и фасади,
- водени површини и фонтани,
- употреба на светли и рефлектирачки материјали,
- проектирање објекти што природно остануваат посвежи.
Дополнително, преуредувањето на улиците и јавните простори во корист на пешаците и зеленилото уште повеќе го засилува ефектот на природното ладење.
Освен што ја намалуваат температурата, овие решенија:
- го подобруваат квалитетот на воздухот,
- го поттикнуваат биодиверзитетот,
- го намалуваат ризикот од поплави,
- создаваат поздрави и попријатни градови за живеење.
Многу од нив придонесуваат и за ублажување на климатските промени преку складирање јаглерод и намалување на потребата од енергетски интензивно ладење.
Како што Европа се прилагодува на сè потоплата клима, инвестициите во решенија базирани на природата претставуваат едни од најефикасните и најисплатливите начини за создавање посвежи, поздрави и поотпорни заедници.
Екстремните горештини стануваат нова реалност
Екстремните температури сè повеќе го менуваат начинот на кој Европејците живеат, работат и ги планираат своите градови.
Разбирањето на научните сознанија, препознавањето на ризиците и комбинирањето на технолошките решенија со решенијата базирани на природата ќе бидат клучни за заштита на луѓето во услови на сè потопла клима.
Иако прилагодувањето кон почестите топлотни бранови станува неопходно, намалувањето на емисиите на стакленички гасови останува најефективната долгорочна мерка за ограничување на ризиците од екстремните горештини и климатските промени.
Извор: Европска Комисија
