Европа сѐ побрзо го зголемува производството на електрична енергија од обновливи извори, но новата енергетска реалност открива поинаков проблем: континентот произведува доволно „зелена“ струја, но нема доволно капацитет да ја складира кога таа не се троши.
Во текот на сончевите и ветровитите денови, земји како Германија, Холандија и Данска често произведуваат повеќе електрична енергија отколку што им е потребно. Но бидејќи батериските системи и инфраструктурата за складирање сѐ уште не се доволно развиени, голем дел од таа енергија се губи или производството привремено се исклучува од мрежата. Кога сонцето ќе зајде и побарувачката за струја ќе порасне, европските држави повторно се враќаат на електрани на природен гас и јаглен.
Енергетските аналитичари предупредуваат дека токму складирањето, а не производството, ќе биде клучниот фактор за успешната транзиција кон климатски неутрална Европа.
Батериите стануваат новата „златна резерва“ на енергетиката
Европската унија веќе обезбедува околу половина од својата електрична енергија од обновливи извори. Но постојните капацитети за големо складирање енергија изнесуваат само околу 14 гигавати, бројка што експертите ја оценуваат како недоволна за континент со повеќе од 440 милиони жители и растечка индустриска потрошувачка.
Сепак, секторот бележи експлозивен раст. Во моментов низ Европа се планираат или се градат нови системи за складирање со вкупен капацитет од околу 84 гигавати, што претставува шесткратно зголемување во однос на сегашното ниво.
Најголемите инвестиции се концентрирани во Германија и Италија, земји кои последните години масовно инвестираат во соларни паркови и ветерници. Сличен тренд има и глобално. Според анализите на Bloomberg New Energy Finance, најбрзо расте пазарот на батериски системи во Кина и Индија, каде владите вложуваат милијарди долари во енергетска независност и стабилност на мрежите.
Причината за ваквиот раст е и драматичниот пад на цените на батериите. Литиум-јонските батерии во последните години поевтинуваат во просек за околу 20 проценти годишно. Европските прогнози покажуваат дека до 2030 година цената на батериските системи ќе биде двојно пониска во споредба со 2022 година.
Вишоци струја дење, скапа енергија навечер
Недостатокот на складишта создава сериозни ценовни турбуленции на европскиот пазар на електрична енергија.
Во периодите кога има силно сонце или ветер, цените на струјата драстично паѓаат, а во одредени часови дури стануваат и негативни. Тоа значи дека производителите плаќаат за некој да ја преземе вишок-енергијата од мрежата. Но во вечерните часови, кога обновливите извори произведуваат помалку, а побарувачката расте, на сцена повторно стапуваат електраните на гас и јаглен, што предизвикува нов ценовен скок.
Професорот Дирк Уве Зауер, експерт за системи за складирање на енергија од Универзитетот RWTH во Ахен, посочува дека разликите во цените се огромни.
„Минатата година, околу пладне просечната цена на електричната енергија изнесуваше нешто повеќе од три евроценти за киловат-час. Во раните вечерни часови цената достигнуваше и до 18 евроценти“, објаснува Зауер.
Токму ваквите разлики ја прават батериската технологија економски исплатлива. Складирањето евтина струја во текот на денот и нејзиното користење навечер станува сѐ поатрактивен бизнис, особено по енергетските шокови предизвикани од војната во Украина и нестабилноста на Блискиот Исток.
Старите мрежи се најголемата кочница
Но батериите не се единствениот проблем. Голем дел од европската електрична инфраструктура е изградена пред повеќе од четири децении и не е прилагодена за современ енергетски систем базиран на обновливи извори.
Старите мрежи биле дизајнирани за централизирано производство на струја од јаглен, гас или нуклеарни централи, а не за илјадници децентрализирани соларни и ветерни капацитети.
Европската комисија проценува дека до 2030 година ќе бидат потребни околу 580 милијарди евра инвестиции за модернизација и проширување на електричните мрежи низ Европа.
Напредокот, сепак, е бавен. Германија со години планира изградба на околу 16.000 километри нови далноводи, но во функција досега се ставени само околу 20 проценти од планираните линии. Главните причини се долгите административни процедури, сложените дозволи и локалниот отпор кон новите енергетски проекти.
Европа сака енергетска независност
Енергетската криза од последните години дополнително ја промени стратегијата на Европската унија. По намалувањето на испораките на руски гас и новите тензии на Блискиот Исток, Брисел сѐ повеќе гледа на обновливите извори и батериските системи како прашање на економска и политичка безбедност.
Според експертите, Европа годишно троши околу 80 милијарди евра за увоз на енергија од странство, зависност што ЕУ сака постепено да ја намали.
Паралелно со инвестициите во батерии, Унијата работи и на обезбедување стратешки суровини потребни за нивно производство. Литиумот, никелот, кобалтот и ретките метали веќе се сметаат за клучни ресурси во новата енергетска економија.
Целта на Брисел е да се намали зависноста од Кина, која моментално доминира во глобалното производство на батерии и обработката на критични минерали. Затоа ЕУ инвестира во отворање домашни рудници, развој на фабрики за батерии и системи за рециклирање на суровини.
Без складирање нема зелена транзиција
Иако обновливите извори веќе произведуваат огромни количини електрична енергија, експертите предупредуваат дека без масовни инвестиции во батериски системи и модерни мрежи, Европа нема да може целосно да се ослободи од фосилните горива.
Според проценките, за да ги исполни климатските цели и да стане јаглеродно неутрална до 2050 година, Европската унија ќе мора да го зголеми капацитетот за складирање енергија речиси десеткратно, на околу 750 гигавати.
„Електричните мрежи и батериските системи се градат за следните 40 до 50 години. Затоа се потребни долгорочни политики и стабилни инвестиции, а не реакции на краткорочни кризи“, предупредува професорот Зауер.
Европа, според аналитичарите, веќе не се соочува со прашањето дали има доволно сонце и ветер. Вистинското прашање сега е дали ќе може да ја сочува произведената енергија тогаш кога ќе ѝ биде најпотребна.
Извор: DW.com
