Цените на горивата во европските земји бележат значителен раст од почетокот на воениот конфликт на Блискиот Исток, при што дизелот поскапел побрзо од бензинот на повеќето пазари. Податоците на „Global Petrol Prices“ за периодот од 23 февруари до 19 октомври 2026 година покажуваат дека во дел од европските држави цената на дизелот е зголемена за повеќе од 40%, а во некои случаи и за над 50%, што укажува на силниот пренос на нарушувањата на светскиот нафтен пазар врз трошоците за транспорт и стопанството.
Меѓу европските земји опфатени во анализата, најизразен раст на цените на дизелот има во Бугарија, каде што горивото поскапело за 53,5%, додека цената на бензинот е повисока за 35,2% во однос на последното неделно мерење пред почетокот на војната. Значителни поскапувања на дизелот се регистрирани и во Босна и Херцеговина, од 60,9%, Црна Гора, од 48,1%, а во Србија растот е поумерен и изнесува 19,2% кај дизелот и 15,6% кај бензинот.
Разликите меѓу земјите покажуваат дека последиците од нафтениот шок не се пренесуваат подеднакво на сите пазари. Покрај движењето на цената на суровата нафта, врз крајните цени влијаат и даночната политика, акцизите, начинот на формирање на малопродажните цени и мерките со кои владите се обидуваат да го ограничат ударот врз потрошувачите.
Најголем раст во Централна и Источна Европа
Во Европската Унија поскапувањата се особено изразени во дел од земјите на Централна и Источна Европа. Покрај Бугарија, каде што растот на цената на дизелот достигнува 53,5%, високи стапки се забележани и во Чешка, со 42,3%, Естонија, со 43,9%, Франција, со 42,2%, Белгија, со 41,8%, и Грција, со 37,3%.
Во Германија дизелот поскапел за 30,9%, а бензинот за 20,2%. Во Италија растот изнесува 31,1% кај дизелот и 21,2% кај бензинот, додека во Шпанија цените се зголемени за 32,6% и 20%, соодветно. Во Полска поскапувањето е 32,5% кај дизелот и 20% кај бензинот, а во Романија 32,3% и 27,3%.
Меѓу земјите со поумерен раст се Унгарија, каде што бензинот поскапел за 14,5%, а дизелот за 23,3%, како и Ирска, со раст од 14,1% кај бензинот и 24,7% кај дизелот. Во Шведска зголемувањето изнесува 15,1% кај бензинот и 32,4% кај дизелот.
Овие разлики покажуваат дека географската положба не е единствениот фактор што ја одредува динамиката на цените. Важни се и националните даночни системи, регулаторните механизми, конкуренцијата и времето потребно за промените на меѓународните пазари да се одразат на бензинските пумпи. Според објаснувањето на „Глобал петрол прајсис“, во земјите со либерализирани пазари цените обично реагираат побрзо, додека во државите со регулирани цени властите понекогаш чекаат да проценат дали поскапувањето на нафтата ќе биде долготрајно.
Дизелот е под посилен притисок од бензинот
Податоците за светските просечни цени ја потврдуваат разликата меѓу двата вида гориво. На 23 февруари, пред почетокот на војната, бензинот и дизелот чинеле просечно по 1,20 долари за литар. На 19 октомври цената на бензинот достигнала 1,47 долари, а на дизелот 1,63 долари за литар. Тоа претставува раст од околу 22,5% кај бензинот и 35,8% кај дизелот.
Во истиот период цената на суровата нафта од типот „Брент“ се зголемила од 71,28 на 111,46 долари за барел, односно за околу 56,4%.
Движењето на цените укажува дека притисокот не зависи само од првичниот скок на нафтата, туку и од понатамошните нарушувања на пазарот. По растот во март и почетокот на април, цената на „Брент“ привремено се повлекла, но потоа повторно се зголемувала, достигнувајќи над 111 долари за барел на 19 октомври.
Посилниот раст на дизелот е особено важен за европската економија поради неговата широка употреба во товарниот транспорт, земјоделството и индустријата. Поскапувањето на ова гориво ги зголемува оперативните трошоци на компаниите и може постепено да се пренесе врз цените на стоките и услугите. Меѓународната агенција за енергија предупредува дека нарушувањата во снабдувањето со нафта од Блискиот Исток, вклучително и преку Ормускиот Теснец, создадоа силен притисок врз светскиот пазар.
Различни движења на цените на горивата во регионот
Во Македонија, во периодот од 23 февруари до 19 октомври, цената на бензинот е зголемена за 30,6%, а на дизелот за 45,6%, покажуваат податоците на „Глобал петрол прајсис“. Слични ценовни притисоци се забележуваат и на други регионални пазари, при што динамиката на поскапувањето се разликува меѓу земјите.
Во Бугарија растот изнесува 35,2% кај бензинот и 53,5% кај дизелот, додека во Босна и Херцеговина достигнува 48,1% и 60,9%, соодветно. Во Црна Гора цените се зголемени за 31,7% кај бензинот и 48,1% кај дизелот, а во Хрватска за 23,6% и 30,7%. Во Србија растот е поумерен и изнесува 15,6% кај бензинот и 19,2% кај дизелот.
Разликите во движењето на цените ја одразуваат спецификата на секој национален пазар, вклучително и даночната политика, регулаторните механизми и начинот на пренесување на промените на светскиот нафтен пазар врз малопродажните цени. Притоа, процентуалниот раст не е единствен показател за ценовниот товар врз потрошувачите, бидејќи за целосна споредба треба да се земат предвид и актуелните цени на горивата и куповната моќ во секоја земја.
Кина, Русија и САД: различни реакции на истиот нафтен шок
Надвор од Европа, податоците покажуваат уште поголеми разлики во начинот на кој земјите го пренесуваат поскапувањето на нафтата врз крајните потрошувачи.
Во САД, каде што цените на горивата обично реагираат побрзо на движењата на нафтениот пазар, бензинот поскапел за 40,2%, а дизелот за 64,8%. Според „Глобал петрол прајсис“, пониските акцизи во споредба со многу европски земји можат да придонесат за посилен пренос на промените во цената на суровината врз малопродажните цени.
Во Кина растот е поумерен, но сепак значителен: 23,8% кај бензинот и 26,1% кај дизелот. Во Русија, пак, зголемувањето изнесува 12,3% кај бензинот и само 5,3% кај дизелот. Овие податоци ја покажуваат разликата во движењето на малопродажните цени, но сами по себе не се доволни за да се утврди колкав дел од разликата произлегува од државните интервенции, даноците или домашното снабдување.
Уште поизразени се разликите во дел од другите пазари. Во Обединетите Арапски Емирати бензинот поскапел за 83,7%, а дизелот за 90,5%, додека во Индонезија растот достигнува 58,9% кај бензинот и 86,9% кај дизелот. Наспроти тоа, во Алжир, Кувајт и Саудиска Арабија не е забележана промена на цените на двата вида гориво во анализираниот период.
Оваа разлика потврдува дека движењето на светската цена на нафтата не се претвора автоматски во еднакво поскапување на бензинските пумпи. Владините политики, регулацијата и начинот на формирање на цените можат да го забават или да го ограничат преносот на пазарниот шок, но тоа не значи дека пошироките трошоци од поскапата нафта целосно се избегнати.
Неизвесноста на нафтениот пазар останува клучен ризик
Растот на цените на горивата во Европа ја покажува чувствителноста на европските економии на нарушувањата во глобалното снабдување со енергенси. Иако интензитетот на поскапувањето се разликува од земја до земја, заеднички тренд е посилниот раст на цената на дизелот во споредба со бензинот.
За европските потрошувачи, последиците се гледаат преку повисоките трошоци за мобилност и транспорт, додека за компаниите дополнителниот притисок се пренесува преку логистиката, производството и дистрибуцијата. Колкав дел од овие трошоци ќе се пренесе врз крајните цени ќе зависи и од натамошното движење на нафтата, политиките на владите и способноста на компаниите да ги апсорбираат повисоките трошоци.
Податоците заклучно со 19 октомври покажуваат дека, и покрај периодите на поевтинување на суровата нафта, цените на горивата остануваат значително над нивото од пред почетокот на војната. Тоа ја прави стабилноста на снабдувањето со нафта и нафтени деривати еден од клучните фактори за европската економија во наредниот период.
Енергетика 24
