Целосната примена на европските правила за транспорт и трговија со природен гас, како и подоброто поврзување на регионалните пазари, се неопходни за намалување на ризикот од прекини во снабдувањето и нагли поскапувања. Ова е една од главните пораки на новиот извештај на Регулаторниот одбор на Енергетската заедница, кој предупредува дека, и покрај стабилизацијата на пазарите во 2025 година, новиот раст на цените во 2026 година повторно ја наметнува потребата од поголема сигурност и диверзификација на снабдувањето.
Според извештајот за пазарите на големо со природен гас, објавен на 15 октомври, земјите од Енергетската заедница и натаму се соочуваат со ограничен избор на извори и транспортни правци, како и со недовршено усогласување со европските правила за функционирање на гасоводните мрежи.
Една од клучните пречки е тоа што компаниите што пренесуваат гас преку границите сè уште мора одделно да резервираат капацитет на двете страни од границата. Дополнително, ниту една од договорните страни на Енергетската заедница не ги применува целосно европските правила за секојдневно балансирање на понудата и побарувачката во гасоводната мрежа.
Иако Украина, Молдавија и Србија во голема мера ги применуваат европските правила за тарифите за користење на гасоводите и распределбата на прекуграничните капацитети, Регулаторниот одбор оценува дека е потребно нивно целосно спроведување за да се олесни трговијата и да се овозможи поефикасно користење на регионалната инфраструктура.
Увозните цени повисоки за 28 отсто
Извештајот покажува дека пондерираната просечна увозна цена на природниот гас во Македонија, Молдавија и Украина во 2025 година изнесувала 43,16 евра за мегават-час. Тоа е за 28% повеќе во споредба со 2024 година и над просечната цена во Европската Унија, која изнесувала 36 евра за мегават-час.
Цените на гасот почнале да растат кон крајот на 2024 година, а во текот на 2025 година останале на повисокото ниво, со само мали осцилации во летните месеци. По новиот раст во 2026 година, Енергетската заедница ја истакнува потребата од поголема диверзификација, со цел земјите да бидат помалку изложени на нарушувања во снабдувањето и нагли промени на цените.
Македонија и натаму има концентриран пазар
И покрај зголемувањето на бројот на учесници на пазарот, конкуренцијата останува ограничена во дел од земјите. Во Македонија, бројот на трговци што пренесуваат гас преку границите на земјата се удвоил во периодот од 2023 до 2025 година, но еден снабдувач и натаму учествува со 71% во продажбата на гас.
Во Србија, пак, една компанија продава повеќе од 99% од гасот на пазарот. Податоците укажуваат дека влезот на нови трговци не е доволен сам по себе за да се намали доминацијата на најголемите снабдувачи.
Според извештајот, освен Украина, сите договорни страни на Енергетската заедница зависат од увоз на природен гас. Ниту една од нив во моментов не увезува течен природен гас (ЛНГ), поради што снабдувањето останува зависно од гасоводната инфраструктура.
Енергетската заедница нагласува дека поголемиот број извори и транспортни правци може да го намали ризикот од прекини, додека подобрата поврзаност на пазарите би им овозможила на земјите полесно да ги користат испораките од соседните пазари во услови на криза.
ЕУ ги проширува обврските за примена на мрежните правила
Обврската за примена на европските правила се однесува и на земјите членки на Европската Унија на нивните граници со земјите надвор од Унијата. Според Регулативата на ЕУ 2024/1789, овие правила требаше да почнат да се применуваат од 5 август 2026 година, освен во случаите кога е одобрено изземање. Унгарија, Бугарија и Словачка побарале изземање.
Во препорака од февруари 2026 година, Регулаторниот одбор на Енергетската заедница нагласил дека примената на правилата на сите гранични точки меѓу ЕУ и договорните страни е клучна за интеграцијата на пазарите.
Промените во транзитот може да ги зголемат трошоците
Покрај прашањата за конкуренцијата и регулативата, извештајот предупредува и на можен раст на трошоците за транспорт на гас поради промените во количините што се пренесуваат и во транзитните правци.
Регулаторите треба да ги утврдуваат тарифите така што ќе обезбедат одржливо функционирање на транспортните системи, но и пристап до гас по разумни цени. Истовремено, намалувањето на потрошувачката на конвенционален природен гас и воведувањето обновливи гасови треба да се планираат во согласност со развојот на инфраструктурата.
Целта е да се ограничат непотребните трошоци за гасоводните мрежи, без да се загрози сигурноста на снабдувањето.
Извештајот заклучува дека диверзификацијата, поголемата конкуренција и целосната примена на европските правила остануваат важни услови за поинтегриран и поотпорен пазар на природен гас во регионот.
Извор: Energy-community.org
