Светскиот пазар на дизел влегува во сè понеизвесен период. Снабдувањето со рафинирани нафтени производи е нарушено на повеќе страни истовремено – Русија го ограничи извозот, украинските напади влијаат врз руските рафинерии, Кина го намалува извозот за да ги зајакне домашните резерви, а нарушувањата на Блискиот Исток дополнително го стеснуваат пазарот. Во исто време, цените на дизелот силно растат и во САД и во Европа.
Во таква ситуација Вашингтон побара од европските сојузници да пуштат дел од своите стратешки резерви на пазарот. Според европски извори, американското барање е Европа во следните шест месеци да ослободи околу 120 милиони барели дизел, количина што би претставувала повеќе од една третина од вкупните европски резерви.
Барањето доаѓа со дополнителен притисок: администрацијата на Доналд Трамп размислува да го ограничи, па дури и целосно да го запре извозот на дизел од САД доколку европските земји не преземат мерки.
Токму тука се појавува главната дилема за Европа. Од една страна, ослободувањето резерви би можело да донесе дополнителни количини дизел на пазарот и да го ублажи ценовниот притисок. Од друга, со тоа европските земји би го намалиле сопствениот безбедносен тампон пред зимата, во момент кога геополитичките ризици и нарушувањата во снабдувањето сè уште траат.
Затоа Франција, Германија, Италија, Ирска, Велика Британија и Европската комисија во четвртокот одржаа итен состанок на кој се договорија Европа да настапува координирано и „со еден глас“. Наместо секоја земја одделно да одлучува дали и колку резерви ќе ослободи, европските влади сакаат прашањето да се разгледува на пошироко, меѓународно ниво, во рамките на Меѓународната агенција за енергетика (ИЕА).
Европската комисија притоа прави важна разлика: во ЕУ во моментов нема физички недостиг на дизел. Проблемот е во тоа што пазарот е затегнат, цените се високи, а секое ново нарушување на снабдувањето може дополнително да ја влоши состојбата. Комисијата соопшти дека снабдувањето со нафтени производи во ЕУ останува стабилно, додека итните резерви се на високо ниво.
Токму затоа Европа не го отфрла американскиот предлог, но не сака ниту автоматски да го прифати барањето за 120 милиони барели.
Еврокомесарот за енергетика Дан Јоргенсен изјави дека земјите разговараат со сите членки на ИЕА за тоа кога би било вистинското време за ослободување на резервите.
„Разговараме со сите земји членки на ИЕА за тоа кога е вистинското време за ослободување на резервите. Одлуката за тоа останува во рацете на земјите членки“, рече Јоргенсен.
Од каде доаѓа притисокот врз дизелот?
Затегнатоста на пазарот не е последица на еден единствен настан. Во последните месеци се насобраа повеќе нарушувања кои сега се преклопуваат.
Русија ја продолжи забраната за извоз на дизел до крајот на октомври, додека украинските напади врз руските енергетски објекти влијаат врз работата на рафинериите и достапноста на руските рафинирани производи на меѓународниот пазар.
Рускиот претседател Владимир Путин изјави дека земјата има доволно дизел, но дека горивото не стигнува до светските пазари поради санкциите и ограничувањата.
„Но, тој нема да стигне до светските пазари поради забраните и санкциите што се на сила за нашата нафта и нафтени деривати“, рече Путин.
Истовремено, Кина ги суспендираше октомвриските извози на гориво за да ги зголеми домашните залихи. Со тоа на глобалниот пазар му недостигаат дополнителни количини токму во момент кога побарувачката за дизел се зголемува со почетокот на сезоната на жетва и подготовките за зимата.
Дополнителен фактор се нарушувањата на Блискиот Исток. Американскиот секретар за енергетика Крис Рајт објасни дека пазарот изгубил дел од извозот од регионот, а во исто време и кинеските испораки се намалени.
„Изгубивме дел од извозот на дизел од Блискиот Исток, иако тој извоз повторно го воспоставуваме, а го изгубивме и извозот на дизел од Кина. Тоа се многу прекини во снабдувањето“, изјави Рајт.
Податоците на ИЕА ја покажуваат истата слика. Во август нето-извозот на дизел и гасно масло од земјите од Заливот и Русија бил за околу 1,6 милиони барели дневно под нивото од февруари. Истовремено, глобалните залихи продолжиле да се намалуваат.
Оттука, сегашниот проблем не е само прашање на тоа колку сурова нафта има во светот. Сè поважно станува колку рафиниран дизел е физички достапен, каде се произведува и дали може навреме да стигне до пазарите на кои е потребен.
САД се соочуваат со сопствен проблем
Парадоксот е што земјата која бара Европа да ги отвори резервите истовремено размислува да го ограничи сопствениот извоз.
Цената на дизелот во САД достигна рекордни 6,53 долари за галон, додека цените на бензинот се зголемија за околу 40% на годишно ниво. Притисокот врз американската администрација расте, особено со оглед на тоа што високите цени на горивата директно влијаат врз транспортот, земјоделството и трошоците за домаќинствата.
Трамп потврди дека администрацијата сериозно ја разгледува можноста за забрана на извозот на дизел.
„Размислувам за тоа“, изјави Трамп, додавајќи дека за можната забрана разговара „секој ден“.
Покрај целосна забрана, Вашингтон разгледува и други мерки, меѓу кои доброволно ограничување на извозот од рафинериите и даночни олеснувања за дизелот.
Американската администрација, сепак, смета дека дел од решението лежи во европските резерви. Рајт порача дека сега е моментот за координирана акција.
„Ова е време за координирано ослободување на резервите на дизел, бидејќи влегуваме во сезоната на жетва и во зимската сезона на греење со мазут. Сега е вистинското време да се пушти повеќе дизел на пазарот, а тој дизел е достапен. Мислам дека ќе имаме позитивни вести.“
Американскиот министер за финансии Скот Бесент, пак, порача дека Вашингтон очекува и европските сојузници да преземат конкретни мерки.
„Америка го прави својот дел. Очекуваме и нашите сојузници да ги исполнат своите обврски со конкретни активности.“
Европа е меѓу ценовниот притисок и безбедноста на снабдувањето
Европската дилема станува уште посложена поради зависноста од увоз. По забраната за увоз на руски нафтени производи, Европа во поголема мера се потпира на други снабдувачи, меѓу кои и САД.
Затоа евентуалното ограничување на американскиот извоз би можело да има директно влијание врз европскиот пазар токму во периодот кога побарувачката сезонски се зголемува.
Но, и ослободувањето на европските резерви носи ризик. Количината од 120 милиони барели е значајна во однос на расположливите залихи. Ако дел од нив се пушти на пазарот сега, Европа ќе има помал тампон во случај подоцна да дојде до ново нарушување на снабдувањето.
Затоа европските влади инсистираат одлуката да не биде само европска реакција на американското барање, туку дел од поширока координирана акција.
Во тој контекст ИЕА повторно станува клучна. Агенцијата веќе има искуство со координирано ослободување на стратешки резерви во услови на сериозни нарушувања на пазарот, а нејзиниот извршен директор Фатих Бирол ги повика европските земји да ја искористат преостанатата количина од претходно договореното ослободување на резервите.
Суштината на европскиот став е дека резервите се достапни, но нивното користење треба да биде внимателно темпирано и координирано. ЕУ засега нема проблем со физичка достапност на дизелот, но има проблем со цената и со ризикот од дополнително нарушување на пазарот.
Пазарот влегува во зима со помалку простор за грешка
Сликата што се создава е различна од класичен нафтен шок во кој проблемот главно произлегува од недостиг на сурова нафта. Овојпат притисокот е посложен: рафинериски капацитети се погодени, дел од големите извозници ги намалуваат испораките, а земјите истовремено сакаат да ги зачуваат сопствените резерви.
Тоа го прави дизелот особено чувствителен производ. Ако Русија продолжи со ограничувањата, ако украинските напади дополнително влијаат врз руското рафинирање, ако Кина продолжи да го задржува извозот или ако нарушувањата на Блискиот Исток се продлабочат, количините достапни за меѓународниот пазар може дополнително да се намалат.
Од друга страна, поголемо ослободување на резервите може да обезбеди дополнителна понуда во краток рок, но по цена на помалата заштита од нов шок подоцна.
Токму затоа Вашингтон сака повеќе дизел веднаш да стигне на пазарот, Европа сака да го намали ризикот од зимски недостиг, а ИЕА се наметнува како механизам преку кој би можело да се усогласат овие интереси.
Следното прашање затоа не е само дали Европа ќе ги отвори резервите, туку колку, кога и под какви услови.
Одлуката на ИЕА и на европските земји за евентуално координирано ослободување на резервите може да има директно влијание врз количините дизел достапни на пазарот во следните месеци, а со тоа и врз ценовниот притисок со кој потрошувачите и економиите влегуваат во зимата.
Енергетика 24
