Специјалната работна група за пазарот на гас при Европската Унија објави извештај во кој се оценува дека европскиот пазар на гас и гасни деривати во моментов функционира стабилно, но истовремено се предлагаат дополнителни мерки за подобрување на надзорот и транспарентноста.
Извештајот го подготви Работната група за пазарот на гас (GMTF), составена од претставници на Европската комисија, Агенцијата за соработка на енергетските регулатори (ACER) и Европската агенција за хартии од вредност и пазари (ESMA).
Во документот се анализира функционирањето на европските пазари на природен гас и финансиските деривати поврзани со гасот, при што се заклучува дека пазарите генерално работат ефикасно и обезбедуваат сигурност за европските компании и потрошувачи.
Сепак, експертите препорачуваат понатамошно следење на одредени сегменти од тргувањето, особено во делот на алгоритамското тргување, развојот на нови механизми за пазарен надзор и подобрување на размената на податоци меѓу енергетските и финансиските регулатори.
Во извештајот се посочува и потребата од поефикасна примена на правилата од регулативата REMIT, која има цел да спречи манипулации и злоупотреби на енергетските пазари во ЕУ.
Работната група беше формирана во февруари 2025 година како дел од европскиот „Договор за чиста индустрија“ и Акцискиот план за достапна енергија. Нејзината задача беше детално да го анализира функционирањето на пазарот на гас по енергетската криза предизвикана од руската инвазија врз Украина и наглиот раст на цените на енергенсите.
Европската комисија во текот на 2025 година спроведе и широка консултација со засегнатите страни за функционирањето на пазарите на енергетски деривати, со цел да се утврди дали се потребни дополнителни законски измени.
Фокусот бил ставен на подобрување на усогласеноста меѓу правилата за енергетските и финансиските пазари, особено меѓу директивата MiFID и регулативата REMIT, како и на намалување на административниот товар за компаниите кои тргуваат со енергетски производи на финансиските пазари.
Заклучоците и препораките од извештајот ќе послужат како основа за идни европски политики во областа на енергетската безбедност и регулацијата на пазарот на гас.
Главните поенти и наоди од извештајот:
- Драматично намалување на зависноста од руски гас: Увезениот руски гас преку гасоводи бележи остар пад од 42% во 2021 година на само 12% до третиот квартал од 2025 година. Овој пад е компензиран со намалена потрошувачка и значително зголемување на увозот на течен природен гас (ЛНГ), кој сочинува околу 40% од вкупното снабдување во 2025 година. Најголем снабдувач на ЛНГ во ЕУ сега се САД.
- Ниска пазарна концентрација: Пазарите на големо на гас во ЕУ (и за набавка и за дистрибуција) покажуваат карактеристики на ниска пазарна концентрација и фрагментираност. Анализата на тргувањето со деривати на клучниот холандски пазар TTF (Title Transfer Facility) исто така потврдува дека степенот на концентрација не предизвикува загриженост за уредно функционирање на пазарот.
- Потреба од зајакнување на националните регулатори (REMIT): Извештајот детектира сериозни недостатоци кај одредени национални регулаторни тела (NRA). Некои од нив не се целосно опремени со законски средства за истрага на пазарни злоупотреби, поголемиот дел од земјите-членки ги немаат усогласено казнените рамки, а присутни се и предизвици со човечките и финансиските ресурси.
- Ризици од алгоритамското тргување: Иако употребата на алгоритми ја зголемува ликвидноста и ефикасноста во формирањето на цените, работната група предупредува на ризици како можна тајна соработка меѓу учесниците, намалена транспарентност, нови форми на пазарна манипулација и одвојување на тргувањето од реалните пазарни фундаментални информации.
- Влијанието на задолжителните резерви на гас: Спроведувањето на обврските за складирање гас во земјите-членки, доколку не е придружено со соодветни стратегии за заштита од ризик (hedging), може дополнително да го зголеми притисокот врз цените на пазарот на гас.
- Главни препораки за во иднина: Работната група препорачува ЕК да развие нови алатки за скрининг на податоци во соработка со ACER, да се воспостави структуриран дијалог со ESMA за влијанието на вештачката интелигенција и алгоритмите врз тргувањето, како и драстично да се подобри прекуграничната соработка и размената на податоци меѓу финансиските и енергетските регулатори за поефикасен пазарен надзор.
Извор: Европска Комисија
