Брзиот развој на вештачката интелигенција, cloud услугите и дигитализацијата сè повеќе го менува начинот на кој европскиот електроенергетски систем треба да се планира и управува. Според најновиот извештај на ENTSO-E, дата-центрите веќе не може да се третираат како обични или предвидливи потрошувачи на електрична енергија, туку како големи, концентрирани и системски значајни оптоварувања кои директно можат да влијаат врз стабилноста на мрежата.
Во извештајот се наведува дека вкупната потрошувачка на електрична енергија од дата-центрите во Европа се очекува да порасне за повеќе од 50% во периодот од 2025 до 2030 година. Во Европа денес има над 10.500 дата-центри со најмалку 50 kW IT моќност, со вкупен капацитет од околу 12,7 GW, од кои околу 9,9 GW се во земјите од ЕУ. Овој раст е главно поттикнат од развојот на вештачката интелигенција, cloud computing услугите и зголемената потреба за обработка и складирање податоци.
ENTSO-E посочува дека најголемиот раст нема да дојде од традиционалните корпоративни дата-центри, туку од таканаречените colocation и hyperscale објекти. Тоа се големи центри, често со капацитет од десетици или стотици мегавати, кои ги користат големи технолошки компании, cloud провајдери и платформи за дигитални услуги. Според извештајот, colocation објектите веќе сочинуваат речиси половина од инсталираниот IT капацитет во Европа, а токму тие се очекува да бидат главниот двигател на идниот раст.
Клучниот проблем, според европската мрежа на оператори на преносни системи, не е само колку струја трошат дата-центрите, туку како ја трошат. За разлика од класичните индустриски потрошувачи, како фабрики или металуршки капацитети, дата-центрите имаат потрошувачка која е управувана од софтвер и може да се менува многу брзо. Особено кај AI workload процесите, потрошувачката може да има нагли промени во милисекунди, што создава ризик за напонски и фреквентни нарушувања во електроенергетскиот систем.
Посебен ризик претставуваат UPS системите, односно системите за непрекинато напојување, кои се користат за заштита на серверите и критичната IT опрема. Нивната основна задача е да обезбедат работа без прекин, но токму затоа тие можат многу брзо да го исклучат товарот од мрежата при помали нарушувања. ENTSO-E предупредува дека во одредени ситуации тоа може да значи моментално исклучување на стотици мегавати, што дополнително може да го влоши проблемот во мрежата и да создаде нови нарушувања при повторното приклучување.
Извештајот исто така укажува дека дел од овие ризици не може лесно да се детектираат со стандардните системи за мониторинг, како SCADA, бидејќи се случуваат на многу високи брзини и фреквенции. Затоа ENTSO-E смета дека се потребни понапредни алатки за следење и моделирање, вклучително и PMU уреди со висока резолуција, за подобро да се разбере динамичкото однесување на големите дата-центри и нивното влијание врз системот.
Покрај оперативните ризици, дата-центрите создаваат и сериозен предизвик за планирањето на електроенергетската инфраструктура. Тие најчесто се концентрирани околу големи урбани и деловни центри, каде што мрежниот капацитет веќе е под притисок. ENTSO-E наведува дека во некои региони роковите за приклучување на нови капацитети може да се движат од неколку години до повеќе од една деценија, што го прави пристапот до електрична енергија еден од најголемите проблеми за секторот.
Како можни решенија, извештајот предлага поголема транспарентност околу достапниот капацитет на мрежата, подобро управување со барањата за приклучување и појасни критериуми за тоа кои проекти се реални, а кои се шпекулативни. Ова е важно затоа што, според ENTSO-E, дел од инвеститорите може да резервираат капацитет на повеќе локации, без сите проекти навистина да бидат подготвени за реализација. Таквата практика може да го блокира пристапот до мрежата за посериозни проекти и да го отежни планирањето на операторите.
Еден од пристапите што се разгледува е воведување флексибилни договори за приклучување. Наместо дата-центрите да чекаат со години за целосно гарантиран капацитет, тие би можеле порано да добијат делумен или условен пристап до мрежата, со можност за ограничување на потрошувачката во периоди кога системот е под притисок. Во такви случаи, објектите би можеле да користат батерии, сопствено производство, термално складирање или да го намалат дел од IT или cooling товарот.
Иако извештајот предупредува на сериозни предизвици, тој не ги третира дата-центрите само како проблем. Напротив, ENTSO-E оценува дека тие можат да станат и важен ресурс за електроенергетскиот систем. Причината е што дата-центрите веќе располагаат со батерии, системи за ладење, термална инерција, контролирани IT процеси и понекогаш сопствено производство. Доколку се воспостават соодветни правила, овие ресурси би можеле да се користат за обезбедување флексибилност, брза фреквентна реакција, управување со застои во мрежата и учество на пазарите на електрична енергија.
Најголем потенцијал за таква трансформација имаат hyperscale операторите, бидејќи тие имаат поголема контрола врз сопствените објекти и IT процеси. Кај colocation дата-центрите ситуацијата е посложена, бидејќи операторот ја контролира инфраструктурата, но клиентите ги контролираат workload процесите. Кај корпоративните дата-центри, пак, потенцијалот за флексибилност е поограничен, бидејќи тие најчесто работат за внатрешни деловни потреби.
Заклучокот на ENTSO-E е дека Европа мора да го промени пристапот кон дата-центрите. Тие повеќе не се маргинална категорија на потрошувачи што системот може автоматски да ја апсорбира. Нивниот брз раст, географска концентрација и специфично електрично однесување ги прават истовремено ризик и можност. За да се избегнат проблеми со стабилноста на мрежата, потребни се нови или ажурирани технички правила за приклучување, подобро планирање, поголема транспарентност и регулаторна рамка која ќе овозможи дата-центрите да преминат од пасивни потрошувачи во активни учесници во енергетскиот систем.
Извор: Entsoe.eu
