Поддршката за фосилни капацитети и натаму доминира, додека растечката побарувачка и сушите создаваат нови предизвици за електроенергетскиот систем. ACER предупредува дека подобра координација меѓу земјите може да ја намали потребата од дополнителни капацитети и да ги ограничи трошоците.
Европските земји сè повеќе се потпираат на мерки за да обезбедат доволно електрична енергија во периоди на зголемена побарувачка или намалено производство. Во 2025 година во ЕУ биле пријавени 63 мерки за сигурност на снабдувањето и флексибилност, во споредба со 39 во 2024 година. Вкупните трошоци достигнале 12 милијарди евра, се наведува во извештајот за 2026 година на Агенцијата на ЕУ за соработка на регулаторите на енергија (ACER).
На механизмите за капацитет отпаѓале 6,9 милијарди евра. Тие им плаќаат на производителите и другите ресурси за да бидат достапни кога системот има потреба од нив. Сепак, 76% од поддршката за капацитет во 2025 година била наменета за фосилни горива. Во плаќањата за капацитет што треба да се испорача во наредните години, природниот гас останува најголем поединечен корисник, а значителна поддршка добиваат и јагленот и лигнитот.
Според ACER, само 24% од вкупните исплати преку механизмите за капацитет одат за нефосилни технологии, меѓу кои обновливите извори, батериите и управувањето со потрошувачката. Агенцијата препорачува сите технологии да се оценуваат според тоа колку сигурно можат да придонесат во периоди на недостиг, наместо да се применуваат правила што однапред ограничуваат одредени решенија.
Побарувачката расте, особено од дата-центрите
Еден од факторите што го менуваат планирањето е растот на потрошувачката на електрична енергија. Дата-центрите во Европа потрошиле околу 87 терават-часови во 2024 година. Според процените наведени во извештајот, нивната потрошувачка може да достигне 134 терават-часови до 2030 година, а најмалку 199 терават-часови до 2035 година.
Дополнителната побарувачка ќе доаѓа и од електрификацијата на транспортот, топлинските пумпи и електролизерите. ACER предупредува дека прогнозите мора да се засноваат на реални планови за раст и проверени барања за приклучување на мрежата. Нереалните или шпекулативни барања за капацитет можат да ги искриват проекциите и да доведат до непотребни инвестиции.
Извештајот посочува дека флексибилното работење на дата-центрите може да ја намали потребата од дополнителен производен капацитет и мрежна инфраструктура. Дел од европските земји веќе разгледуваат правила со кои големите потрошувачи би преземале обврски да ја приспособуваат потрошувачката или да обезбедат сопствени извори на енергија.
Сушата истовремено погоди нуклеарни централи во четири земји
Екстремните временски услови се уште еден ризик што, според агенцијата, треба подобро да се вклучи во проценките за сигурноста на снабдувањето. Во летото 2026 година, сушата ги намалила нивоата на Дунав и Сава и ја ограничила достапноста на вода за ладење во нуклеарни централи во Романија, Унгарија, Бугарија и Словенија.
Од 13 до 22 август, речиси три гигавати нуклеарен производен капацитет во регионот биле истовремено недостапни. Во некои земји биле издадени рани предупредувања, а Романија прогласила кризна состојба во електроенергетскиот сектор. Сепак, снабдувањето останало стабилно и потрошувачите не биле исклучувани; доброволното префрлање на потрошувачката помогнало да се ублажи притисокот.
И покрај овие ризици, ACER наведува дека прекините на електричната енергија во 2025 година не биле предизвикани од недостиг на производни ресурси. Во просек, потрошувачите имале 98 минути прекини во снабдувањето. Значителен дел од прекините се случуваат на дистрибутивните мрежи и се поврзани со фактори како екстремните временски услови.
Заедничкото планирање може да ја намали потребата од капацитет
Една од главните пораки на извештајот е дека земјите не треба да ги планираат резервите изолирано. Производниот капацитет во една држава може да помогне во снабдувањето на соседите преку прекуграничните врски.
Во моделска анализа на ACER, механизмите за капацитет во земјите што ги применуваат го намалиле ризикот за сигурноста на снабдувањето во соседните земји без такви механизми за најмногу 66%. За земјите што имаат механизми за капацитет, заедничкото планирање би ја намалило потребата од дополнителен капацитет за 34 отсто во споредба со одделното планирање. Агенцијата нагласува дека ова се резултати од конкретна моделска анализа, а не прогнози за потребите на поединечни држави.
Батериите растат, а гасот останува резерва
Трошоците за мерките за флексибилност пораснале за 76% во 2025 година, главно поради пуштање во работа на нови средства. Осумнаесет земји-членки пријавиле активни мерки, најчесто насочени кон батерии. Сепак, околу две третини од постојните и очекуваните батериски капацитети се потпираат на приходи од пазарот, а не на државна поддршка.
ACER очекува европскиот систем сè повеќе да се потпира на обновливи извори и складирање. Обновливите извори би можеле да покриваат речиси две третини од побарувачката до 2028 година и три четвртини до 2035 година. Но, во периодите кога производството од сонце и ветер е ниско, гасните електрани ќе продолжат да служат како резерва, иако се очекува да работат помалку часови годишно.
Во извештајот се посочува и дека ограничувањето на производството од обновливи извори се зголемило во последните години, додека многу земји не го следат систематски. ACER препорачува подобар надзор на ваквите случаи и отстранување на пречките за нефосилните технологии што можат да обезбедат флексибилност.
Пораката на агенцијата е дека растот на потрошувачката и поголемиот удел на обновливи извори бараат попрецизно планирање, разновидни извори на флексибилност и поблиска соработка меѓу земјите. Според извештајот, така може да се подобри сигурноста на снабдувањето, а истовремено да се избегнат непотребни капацитети и трошоци.
Извор: Acer.europa.eu
