ИЕА проценува дека прекините во снабдувањето во 2026 година предизвикале загуба од 2,8 милијарди барели нафта и 60 милијарди кубни метри гас. Посигурно снабдување, пониски увозни ризици и пораст на електричната побарувачка стануваат централни прашања за енергетските политики.
Кризата во Ормускиот Теснец ја предизвика најголемата енергетска криза во снабдувањето со која се соочил светот, оценува Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) во извештајот World Energy Outlook 2026. До ноември, нарушувањата сè уште траеле, а кумулативните загуби достигнале 2,8 милијарди барели нафта и 60 милијарди кубни метри гас.
Последиците се прелеале на глобалните пазари, особено кај дизелот, чија цена достигнала рекордни нивоа над 200 долари за барел, наведува ИЕА. Околу 80% од нафтата и речиси 90% од течниот природен гас што минувале низ Ормускиот Теснец пред кризата биле наменети за азиските пазари. Сепак, ранливоста не е ограничена само на Азија: околу три четвртини од светското население живее во земји што увезуваат нафта и гас.
Според агенцијата, кризата ги засилува трите приоритети што се појавуваат во различни сценарија: диверзификација на снабдувачите и транспортните рути, поголемо потпирање на домашни ресурси и побрза електрификација. Овие промени можат да ја намалат изложеноста на увозни шокови, но нивното темпо и влијанието врз емисиите зависат од одлуките на владите.
ИЕА разгледува повеќе можни енергетски патеки, наместо да даде единствена прогноза. Во сценариото засновано на веќе усвоени политики, побарувачката за нафта и гас продолжува да расте. Во сценариото што ги вклучува и формално предложените мерки, побарувачката за нафта достигнува околу 103 милиони барели дневно до 2030 година, а потоа постепено опаѓа; побарувачката за гас расте до средината на 2030-тите и потоа се стабилизира.
Во сценарио со подолготрајни безбедносни ризици, нафтената побарувачка почнува да опаѓа порано и до 2035 година е за повеќе од 4 милиони барели дневно пониска отколку во сценариото со веќе предложените политики. Овие процени зависат од траењето на кризата и од мерките што земјите ќе ги спроведат.
Обновливите извори добиваат на значење како домашен извор на енергија. Денес тие обезбедуваат околу 33% од производството на електрична енергија. До 2035 година, нивниот удел би можел да достигне 45–50% во сценаријата засновани на тековните и предложените политики. Соларната енергија предводи во растот: производството од фотоволтаици во 2025 година се зголемило за 600 терават-часови, еден од најголемите годишни порастови забележани кај кој било енергетски извор.
Паралелно, расте и улогата на нуклеарната енергија. Во средината на 2026 година во изградба биле речиси 90 гигавати нови нуклеарни капацитети, најмногу во повеќе од 35 години. ИЕА наведува дека повеќе од 50 земји имаат планови или цели за нуклеарна енергија.
Преминот кон електрична енергија, сепак, носи и нови барања за инфраструктура. Светската побарувачка за струја би можела да порасне за повеќе од 10.000 терават-часови во следната деценија. За да се одговори на растот и да се приклучат новите извори, во следните десет години ќе бидат потребни најмалку 25 милиони километри нови далноводи, како и замена или надградба на 15 милиони километри постојни линии.
ИЕА предупредува дека поголемото потпирање на електрична енергија може да ги намали ризиците поврзани со увозот на фосилни горива, но и да создаде нови зависности, од критични минерали, опрема и концентрирани технолошки синџири на снабдување. Сајбернападите и екстремните временски услови се дополнителен ризик за електроенергетските системи.
Забрзувањето на транзицијата, исто така, не е автоматска последица на енергетската криза. Во сценариото засновано на тековните политики, глобалните емисии на јаглерод диоксид остануваат приближно на денешното ниво, што е поврзано со затоплување од околу 2,9 °C до 2100 година. Дури и во сценариото со дополнителен одговор на кризата, процената е околу 2,4 °C. Според ИЕА, енергетската безбедност може да го забрза воведувањето на обновливи извори и електрификацијата, но значително намалување на емисиите бара климатските цели да добијат поголем приоритет во политиките.
Главната порака на извештајот е дека диверзификацијата, енергетската ефикасност и инвестициите во мрежи и домашни извори можат да ја зголемат отпорноста на системот. Но исходот за цените, снабдувањето и емисиите ќе зависи од тоа кои мерки ќе преминат од планови во реални инвестиции и политики.
Извор: IEA.org
