Европската унија влегува во завршната фаза од прекинот на зависноста од рускиот природен гас, но наместо целосно да ја елиминира зависноста од увоз, Европа ќе мора да се потпре на нови снабдувачи, пред сè на ЛНГ. Ова е оценката во анализата објавена од Меѓународната агенција за енергетика (ИЕА), во која авторот Гергељ Молнар го разгледува преструктуирањето на европскиот гасен пазар.
Според анализата, ЕУ има за цел целосно да го прекине увозот на руски природен гас до четвртиот квартал од 2027 година. Регулативата за постепено укинување на рускиот гас беше усвоена во декември 2025 година. Краткорочните договори за увоз на руски ЛНГ се забранети од 25 април 2026 година, а за рускиот гас преку цевководи од 17 јуни. Целосната забрана за руски ЛНГ треба да стапи во сила од 1 јануари 2027 година, додека забраната за рускиот гас преку цевководи е предвидена за 30 септември 2027 година, со можност рокот да биде продолжен до 1 ноември доколку тоа е потребно за исполнување на целите за складирање.
ИЕА проценува дека мерките ќе го намалат рускиот увоз на гас во ЕУ за околу 33 милијарди кубни метри годишно во периодот од 2025 до 2028 година. Дел од оваа количина би требало да биде апсорбирана преку намалена побарувачка, енергетска ефикасност и електрификација, но значаен дел од просторот на пазарот ќе го преземат неруските добавувачи.
Промената веќе е видлива. Уделот на рускиот гас во потрошувачката на ЕУ се намалил од околу 40% во 2021 година на околу 10% во 2025 година. Во истиот период, уделот на ЛНГ се зголемил од помалку од 20% на речиси 45%.
Особено значајна е промената во Централна и Источна Европа. Рускиот гас преку цевководи во 2021 година обезбедувал околу 60% од примарното снабдување со гас во регионот. Увозот од Русија паднал од 55 милијарди кубни метри во 2021 година на нешто над 15 милијарди кубни метри во 2025 година, но и понатаму претставува околу 20% од регионалната побарувачка.
За разлика од Западна Европа, побарувачката за гас во Централна и Источна Европа во следните години би можела повторно да расте, меѓу другото поради постепеното исфрлање на јагленот од производството на електрична енергија. Тоа го прави прашањето за алтернативните извори на гас особено важно за регионот.
Во тој процес, ЛНГ станува сè позначаен. Капацитетот за увоз на ЛНГ во Централна и Источна Европа достигна речиси 35 милијарди кубни метри годишно до крајот на 2025 година, што е повеќе од 40% од регионалната побарувачка за гас.
Во Југоисточна Европа важна улога има терминалот за ЛНГ во Александруполис, Грција, со капацитет за испорака од 6 милијарди кубни метри годишно, кој започна со работа во октомври 2024 година. Капацитетот на терминалот Крк во Хрватска до ноември 2025 година беше зголемен на 3,4 милијарди кубни метри годишно.
Молнар посочува дека инфраструктурата сама по себе нема да биде доволна. Потребни се и нови договори за набавка на ЛНГ, особено во земјите од Централна и Источна Европа. Од 2022 година европските купувачи потпишале договори за увоз на повеќе од 45 милијарди кубни метри ЛНГ годишно, но купувачите од Централна и Источна Европа учествуваат со помалку од една петтина од оваа количина.
За регионот, според анализата, до 2028 година со постојните договори се обезбедени само околу 5 милијарди кубни метри годишно, односно приближно 5% од сегашната побарувачка. Без нови договори, земјите би биле повеќе изложени на купување гас на глобалниот спот-пазар, што носи поголема ценовна неизвесност.
Во овој контекст се издвојува и Вертикалниот гасен коридор, проект што треба да овозможи поголеми текови на гас од југ кон север преку поранешниот Трансбалкански гасовод. Според анализата, коридорот би можел да овозможи пренос на околу 10 милијарди кубни метри годишно, со што ЛНГ регасифициран во Грција би можел да стигнува до Молдавија и Украина и дополнително да ја зајакне сигурноста на снабдувањето во регионот.
ИЕА истовремено укажува на поширока промена на глобалниот пазар на ЛНГ. До почетокот на 2030-тите се очекува да биде пуштен во работа нов извозен капацитет од повеќе од 350 милијарди кубни метри годишно, при што САД и Катар би учествувале со повеќе од 70% од проширувањето. Според авторот, овој бран на нови капацитети може да ги намали притисоците врз пазарот и да создаде услови за пониски цени на гасот во среден рок.
Анализата го става европското преориентирање во поширок контекст: прекинот на рускиот гас не значи дека Европа престанува да зависи од увозот, туку дека ја менува структурата на таа зависност. Наместо руски цевководен гас, поголема улога ќе имаат ЛНГ, новите интерконекции, регионалните гасоводи и долгорочните договори со различни добавувачи.
Токму диверзифицираното портфолио на снабдување, според авторот, ќе биде важно за намалување на изложеноста на европските пазари на ценовни шокови. За Централна и Југоисточна Европа тоа значи дека новата инфраструктура, од ЛНГ терминали и интерконектори до Вертикалниот коридор, треба да биде проследена и со обезбедени количини гас.
Анализата на ИЕА покажува дека европската гасна карта веќе се менува, но процесот не завршува со забраната на рускиот гас. Следниот предизвик е Европа да обезбеди доволно алтернативно снабдување по конкурентни и предвидливи услови, особено во регионите каде што побарувачката за гас ќе остане висока во текот на енергетската транзиција.
Извор: IEA.org
