Париз, 22 февруари 2026 – Глобалната енергетска политика се оддалечува од доминантниот климатски наратив и сè појасно се преориентира кон безбедност, економска конкурентност и технолошки суверенитет. Ова произлегува од најновиот извештај на ИЕА, насловен како „State of Energy Innovation 2026“ и презентиран на министерскиот состанок на агенцијата одржан во Париз минатата недела.
Повеќе од една деценија по Парискиот климатски договор, кога намалувањето на емисиите беше централна цел на владините политики и корпоративните стратегии, новиот извештај укажува на суштинска промена: климатските цели остануваат важни, но повеќе не се единствениот двигател на иновациите.
Безбедноста пред емисиите
Според анкетата на ИЕА спроведена меѓу глобални енергетски експерти, 80% од испитаниците ја рангирале енергетската безбедност меѓу трите главни фактори што ги поттикнуваат иновациите во 2025 година. Таа се наоѓа пред достапноста на цените, намалувањето на стакленичките гасови и националните економски перформанси.
Во изминатите години, војната во Европа, прекините во синџирите на снабдување, зависноста од критични минерали и наглиот раст на побарувачката за електрична енергија, особено од дата-центрите за вештачка интелигенција, ја засилија перцепцијата дека енергетските системи се прашање на стратешка инфраструктура.
За разлика од климатските инвестиции, кои често се предмет на политички дебати, трошоците за безбедност ретко се сметаат за опционални. Оттука, пренасочувањето на енергетските иновации кон безбедноста може да обезбеди подолгорочна и постабилна политичка поддршка за истите технологии што досега беа оправдувани преку климатската агенда.
Државата како клучен инвеститор
Извештајот посочува дека јавните инвестиции во енергетско истражување историски генерирале значајни економски поврати, најмалку трипати поголеми од вложените средства, а во одредени случаи и стотици долари вредност за секој инвестиран долар. Литиум-јонските батерии, пловечките терминали за течен природен гас и напредната геотермална енергија се развивале со децении преку државна поддршка пред да привлечат масовен приватен капитал.
Сепак, јавните издвојувања за енергетско истражување и развој во земјите членки на ИЕА денес изнесуваат околу 0,05% од БДП, односно приближно двојно помалку од нивото по нафтените кризи во 1970-тите. Според агенцијата, ако безбедноста стане водечки принцип на новата енергетска ера, инвестициите ќе мора значително да се зголемат.
Кина во водство на патентната трка
Извештајот ја нагласува и растечката индустриска конкуренција. Кинеските компании денес учествуваат со околу 60% од глобалните корпоративни инвестиции во истражување и развој во секторот на енергетско снабдување и инфраструктура. Во 2023 година, кинеските иноватори поднеле двојно повеќе меѓународни енергетски патенти во споредба со 2020 година – повеќе од САД, Јапонија или Европа.
Особено се издвојува секторот на складирање енергија, кој сочинува околу 40% од глобалното патентирање во енергетиката, досега незабележана доминација на една технолошка категорија.
Батериите, мрежната инфраструктура, напредните соларни технологии и електрификацијата на индустријата повеќе не се третираат како нишни климатски решенија, туку како столбови на националните економски стратегии.
Капиталот се пренасочува кон вештачка интелигенција
Паралелно, глобалното финансирање на енергетски стартапи опаѓа трета година по ред и во 2025 година изнесува 27 милијарди долари. Дел од намалувањето се должи на макроекономските услови, но ИЕА укажува и на силното привлекување капитал од страна на секторот на вештачка интелигенција, кој апсорбира речиси 30% од глобалните венчр инвестиции.
Ова создава парадокс: дигиталните технологии привлекуваат најголем дел од ризичниот капитал, додека физичката енергетска инфраструктура станува сè поважна од геополитички аспект. Амбициите за развој на вештачка интелигенција зависат од стабилни електрични мрежи, сигурни синџири на снабдување со минерали и отпорни производствени капацитети.
Напредок и покрај ризиците
ИЕА предупредува на тешкотиите во финансирањето на првите комерцијални проекти во области како водород, нискојаглероден челик и цемент и директно зафаќање на јаглерод од воздух. Овие проекти се преголеми за венчр капитал, но сè уште премногу ризични за традиционално проектно финансирање.
Сепак, извештајот бележи и значителен напредок. Делот од намалувањето на емисиите во сценариото „Net Zero“ што зависи од технологии кои сè уште не се комерцијализирани е намален од околу 35% во 2023 година на приближно 25% во 2025 година. Тоа укажува дека сè повеќе нискојаглеродни решенија веќе стануваат пазарна реалност.
Поширока геополитичка рамка
Според ИЕА, климатската трка не е завршена, туку е апсорбирана во поширока конкуренција за економско лидерство и технолошка независност. Ризикот е зголемена фрагментација на глобалните пазари и трка во субвенции, но можноста лежи во долгорочно, стратешко инвестирање во енергетските системи како темел на економската моќ во 21 век.
Заклучокот на агенцијата е дека земјите што ќе ја препознаат оваа трансформација и ќе обезбедат стабилни политики и континуирано финансирање ќе ја дефинираат не само иднината на енергетиката, туку и новата рамнотежа на глобалната моќ.
Извор: IEA.org
