Земјите кои повеќе зависат од гас за производство на струја се многу почувствителни на ценовните шокови. За разлика од нив, државите кои инвестирале во обновливи извори и нуклеарна енергија имаат поголема стабилност.
Европската унија не се соочува со непосреден ризик од недостиг на гас и покрај ескалацијата на конфликтот поврзан со Иран и нарушувањата во Ормускиот теснец, но влегува во период на засилен ценовен притисок и неизвесност на енергетските пазари, предупредува најновата анализа на економскиот тинк-тенк Bruegel. Иако околу една петтина од глобалниот течен природен гас поминува низ овој теснец, европската зависност од катарски ЛНГ е релативно мала, што значи дека директниот удар врз снабдувањето е ограничен. Сепак, индиректните ефекти веќе се чувствуваат преку зголемената конкуренција на глобалниот пазар, што ја турка цената нагоре и го зголемува товарот врз европските економии.
Анализата проценува дека доколку цените на гасот се удвојат, трошокот за увоз во ЕУ би се зголемил за околу 100 милијарди евра во следните 12 месеци, што е значителен удар ако се има предвид дека Унијата веќе потрошила 117 милијарди евра за гас во 2025 година. Паралелно, затегнувањето на глобалниот пазар на нафта, кој исто така е погоден од конфликтот, дополнително ја влошува ситуацијата и создава ризик од поширока енергетска криза.
Клучниот предизвик за Европа не е физичкиот недостиг на гас во овој момент, туку ризикот од долгорочно високи цени и пренасочување на испораките кон други пазари. Голем дел од европскиот ЛНГ доаѓа од САД, но во услови на глобална конкуренција, постои реална опасност овие количини да се пренасочат кон Азија, каде побарувачката е силна и купувачите се подготвени да платат повеќе. Веќе има случаи на танкери кои биле пренасочени од Европа кон азиските пазари, што дополнително го стеснува просторот за снабдување.
Ограничените можности за дополнителна диверзификација ја прават ситуацијата уште посложена. Иако по кризата во 2022 година Европа успеа да го намали ослонувањето на рускиот гас и да обезбеди нови извори, капацитетите за брзо зголемување на понудата се ограничени. Нови ЛНГ извори, како оние од САД и Канада, не се доволни за целосно да ги заменат изгубените количини, додека инфраструктурата за дополнителен увоз преку гасоводи е ограничена и тешко достапна.
Порастот на цените на гасот директно се прелева и врз цената на електричната енергија, но ефектите се различни меѓу земјите членки. Во системот на т.н. маргинално формирање на цените, најскапата електрана што е потребна за да се задоволи побарувачката ја одредува цената за сите. Тоа значи дека земјите кои повеќе зависат од гас за производство на струја се многу почувствителни на ценовните шокови. За разлика од нив, државите кои инвестирале во обновливи извори и нуклеарна енергија имаат поголема стабилност. Шпанија, на пример, успеа значително да го намали влијанието на гасот врз цената на струјата благодарение на брзиот раст на соларната и ветерната енергија, па нејзините цени се значително пониски во споредба со земји како Италија.
Во вакви услови, експертите предупредуваат дека најголемата грешка би била повторување на краткорочните интервенции од претходните кризи. Ограничување на цените, масовни субвенции или интервенции во пазарот може привремено да ја ублажат ситуацијата, но долгорочно ги нарушуваат сигналите кои поттикнуваат штедење и инвестиции во чиста енергија. Дополнително, ваквите мерки се скапи за буџетите и често несразмерно им користат на повисоките приходи.
Посебно се нагласува дека Европа не треба да се враќа на рускиот гас како алтернатива, бидејќи тоа би значело обновување на зависноста која Унијата со голем политички и економски напор се обиде да ја намали во изминатите години. Враќањето на таквата зависност би ја зголемило геополитичката ранливост и би испратило негативен сигнал до инвеститорите во чиста енергија.
Наместо тоа, анализата предлага фокус на практични и насочени мерки. Една од клучните задачи е навремено полнење на складиштата за гас пред зимата 2026/27, иако тоа ќе биде поскапо од претходните години. Истовремено, потребно е да се намали побарувачката преку зголемена енергетска ефикасност и користење алтернативни извори. Во енергетскиот сектор постои и можност за привремено преминување на други горива, како јагленот, иако тоа носи свои еколошки последици.
Дополнителен простор за дејствување има преку координација со другите големи увозници на гас, како Јапонија и Јужна Кореја, со цел да се избегне меѓусебно наддавање што би довело до уште повисоки цени. Паралелно, се потенцира потребата од забрзување на електрификацијата и ширење на технологиите како топлински пумпи, кои веќе имаат придонесено за намалување на потрошувачката на гас во Европа.
Финансиската поддршка, според експертите, треба да биде строго насочена кон најранливите категории граѓани и да не го поттикнува зголемувањето на потрошувачката. Намалување на даноците на електричната енергија, наместо на гасот, може да помогне во намалување на сметките и истовремено да ја поттикне транзицијата кон почисти технологии.
Заклучокот од анализата е дека актуелниот шок не е само краткорочен проблем, туку уште еден сигнал за структурната ранливост на Европа поради зависноста од увозен гас. Единствениот одржлив одговор, според Bruegel, е системско намалување на таа зависност преку инвестиции во обновливи извори, електрификација и подобра интеграција на европскиот енергетски пазар, со што би се намалила изложеноста на идни геополитички и ценовни шокови.
Извор: Bruegel.org
