Една држава може да произведува повеќе електрична енергија отколку што троши, да биде нето-извозник, а истовремено да увезува струја од соседните земји. Ова не е противречност, туку вообичаена карактеристика на современите електроенергетски пазари. Примерите од Македонија, Норвешка и Франција покажуваат зошто 100% покриеност на потрошувачката не е исто што и нула увоз.
Кога ќе се објави дека домашното производство на електрична енергија покрило 100% од потрошувачката, најчестиот заклучок е дека државата воопшто не увезувала струја.
Но, таквото толкување може да биде погрешно.
Клучната разлика е меѓу количината на произведена електрична енергија во одреден период и начинот на кој електроенергетскиот систем функционира од час во час.
Една земја може во текот на месецот или годината да произведе доволно електрична енергија за целата домашна потрошувачка, но сепак да увезува во одредени часови, додека во други да извезува вишоци.
Македонија: Производство над потрошувачката, но и увоз и извоз
Конкретен пример може да се најде во македонската енергетска статистика. Според ажурираните табеларни податоци на Државниот завод за статистика, во јули 2025 година Македонија имала:
- Домашно производство: 591.802 MWh
- Бруто-домашна потрошувачка: 554.813 MWh
- Увоз на електрична енергија: 114.930 MWh
- Извоз на електрична енергија: 151.919 MWh
Тоа значи дека домашното производство изнесувало приближно 106,7% од бруто-домашната потрошувачка.
Истовремено, земјата увезла речиси 115 илјади MWh електрична енергија.
Бидејќи извозот бил поголем од увозот за 36.989 MWh, Македонија во тој месец била нето-извозник.
Овој пример јасно покажува дека високата покриеност на домашната потрошувачка и постоењето увоз не се исклучуваат меѓусебно.
За споредба, во јули 2026 година домашното производство покрило 94,7% од бруто-домашната потрошувачка. И тогаш биле регистрирани и увоз и извоз, но со поголеми увезени од извезени количини.
Разликата меѓу двата периода покажува дека енергетскиот биланс може значително да се менува, дури и кога земјата располага со исти или слични производствени капацитети.
Зошто државата увезува ако сама произведува доволно?
За да се разбере ова, важно е да се направи разлика меѓу годишниот енергетски биланс и моменталната состојба во електроенергетскиот систем.
Да претпоставиме дека една земја годишно троши 10 TWh електрична енергија и произведува точно 10 TWh. На хартија, покриеноста е 100%. Но, во одредени периоди, кога има високо производство од сончеви, ветерни или хидроелектрани, земјата може да располага со вишоци и да извезе 2 TWh.
Во други периоди, особено во зимските месеци или при намалено производство, може да увезе исто толку – 2 TWh.
На крајот на годината, домашното производство и потрошувачката повторно се изедначени, а нето-размената со странство е нула.
Сепак, реалниот увоз изнесувал 2 TWh, исто колку и извозот.
Ова е поедноставен пример, без пресметување на загубите и другите технички ставки, но ја објаснува суштината на проблемот.
Дополнително, увозот не мора секогаш да биде последица на недостиг од домашни производствени капацитети.
Ако во соседна земја електричната енергија во одреден час е значително поевтина, економски поисплатливо може да биде да се увезе отколку да се активира домашна електрана со повисоки производствени трошоци.
Истото важи и во обратна насока: кога домашното производство е конкурентно, електричната енергија може да се извезува по поволни пазарни услови.
Норвешка: Енергетски извозник што истовремено увезува
Норвешка е еден од најдобрите европски примери дека високото домашно производство не значи отсуство на увоз.
Според податоците на норвешката статистичка служба SSB, во 2025 година земјата произвела приближно 161,8 TWh електрична енергија, додека бруто-потрошувачката изнесувала околу 139 TWh.
Значи, Норвешка произвела значително повеќе струја отколку што потрошила.
Но, во истата година таа:
- Увезла околу 11,5 TWh електрична енергија.
- Извезла околу 34,3 TWh.
- Остварила нето-извоз од приближно 22,8 TWh.
Норвешкиот електроенергетски систем во голема мера се потпира на хидроелектрани. Нивната предност е можноста производството да се приспособува според состојбата со водните акумулации, потрошувачката и пазарните цени.
Кога електричната енергија во соседните земји е евтина, Норвешка може да увезува, со што дел од водните резерви се зачувуваат за периодите кога производството ќе биде попотребно или поисплатливо.
Тоа не ја прави автоматски енергетски зависна, туку покажува како меѓународната трговија може да придонесе за поефикасно управување со производствените ресурси.
Франција: Рекорден извоз, но и увоз преку границите
Сличен пример е Франција, која располага со еден од најголемите производствени системи за електрична енергија во Европа, пред сè благодарение на нуклеарните електрани.
Според францускиот оператор на преносниот систем RTE, во 2025 година Франција остварила рекорден нето-извоз од 92,3 TWh електрична енергија.
Земјата била нето-извозник во речиси 99% од времето.
Но, тоа не значи дека немала увоз. Само од Шпанија, на пример, Франција во 2025 година увезла околу 7,4 TWh, додека кон Шпанија извезла околу 7,6 TWh.
Францускиот пример открива уште една важна карактеристика на европскиот електроенергетски пазар: не секоја увезена количина електрична енергија е наменета за домашна потрошувачка.
Дел од електричната енергија може да влезе во земјата преку една граница и да продолжи кон друга држава. Овие транзитни текови се евидентираат како увоз и извоз, иако не мора да претставуваат реална потреба на домашните потрошувачи.
Според анализата на RTE, најголемиот дел од францускиот увоз во 2025 година бил поврзан токму со вакви транзитни текови.
Оттука, дури и податокот за вкупниот увоз не е доволен за да се утврди колку електрична енергија од странство навистина била употребена за домашната потрошувачка.
Дали 100% покриеност значи енергетска независност?
Не нужно.
Покривањето на 100% од домашната потрошувачка со сопствено производство е значаен показател за производствениот капацитет на една земја, но не е единствениот критериум за енергетска независност и сигурност во снабдувањето.
Особено е важно дали таа покриеност се однесува на еден час, ден, месец или на цела година.
Годишниот биланс може да изгледа поволно, но да прикрива големи сезонски разлики. Земја со високо производство од фотоволтаици може да има значителни вишоци во летните месеци, а сепак да има потреба од увоз во зимските вечери, кога сончевото производство е ниско, а потрошувачката висока.
Дополнително, треба да се разликува вкупната национална потрошувачка од потребите на одделни категории потрошувачи.
Ако домашен производител обезбедува 100% од потребите на домаќинствата преку одреден снабдувач, тоа не значи дека истовремено ја покрива и целокупната потрошувачка на индустријата, компаниите и останатите корисници во земјата.
Исто така, производството на струја во домашни електрани не значи нужно целосна енергетска независност, доколку дел од тие електрани користат увезен природен гас, јаглен или други енергенти.
Затоа, за реална процена на енергетската состојба неопходно е да се анализираат домашното производство, бруто-увозот, бруто-извозот, нето-размената, часовната расположливост на производството и можноста за сигурно снабдување во периодите на најголема потрошувачка.
Поважна е сигурноста отколку нултиот увоз
Современиот европски пазар на електрична енергија функционира како меѓусебно поврзан систем, во кој увозот и извозот не се секогаш показатели за енергетска слабост или зависност.
Напротив, прекуграничната размена може да овозможи пониски трошоци, подобро користење на обновливите извори и поголема сигурност во снабдувањето.
Затоа, кога ќе се соопшти дека одредена земја покрила 100% од својата потрошувачка со домашно производство, тоа е позитивен податок, но не е доказ дека немало увоз.
Вистинското прашање не е само дали земјата произведува доволно струја во текот на годината, туку дали може да обезбеди доволно електрична енергија тогаш кога таа е најпотребна, по конкурентни цени и без да ја загрози сигурноста на снабдувањето.
Токму тука е разликата меѓу статистичката покриеност на потрошувачката и реалната енергетска сигурност.
Енергетика 24
