Земјите-членки на Енергетската заедница ќе треба да мобилизираат околу 151 милијарда евра инвестиции до 2030 година за да ги реализираат своите национални енергетски и климатски планови, додека досегашниот напредок покажува дека усвојувањето на целите само по себе нема да биде доволно за успешна енергетска транзиција.
Ова е една од главните пораки во најновиот извештај на Секретаријатот на Енергетската заедница, посветен на енергетското и климатското управување и усогласувањето со Европската Унија. Документот објавен во јули 2026 година го анализира првиот циклус на Националните енергетски и климатски планови (NECP) за периодот 2025–2030 и првите извештаи за напредокот кон енергетските и климатските цели за 2030 година.
Оценката покажува дека земјите во голема мера ги усогласиле националните планови со индивидуалните цели за 2030 година, но Секретаријатот предупредува дека меѓу формално поставените цели и нивната реализација сè уште постои значителен јаз. Во повеќе случаи, политичките заложби во плановите не се целосно усогласени со проекциите, очекуваните ефекти од мерките и инвестициите потребни за нивно спроведување.
Тоа практично значи дека следната фаза од енергетската транзиција во регионот повеќе нема да може да се сведе на изработка на стратегии и поставување цели. Фокусот, според Секретаријатот, мора да се префрли кон реализација на проектите, обезбедување капитал и претворање на националните енергетски и климатски планови во конкретни инвестициски програми.
Инвестициска сметка од 151 милијарда евра
Финансирањето е едно од најголемите отворени прашања. Врз основа на расположливите информации во усвоените национални планови, вкупните инвестициски потреби на договорните страни на Енергетската заедница се проценуваат на приближно 151 милијарда евра до 2030 година.
Во однос на годишниот БДП на земјите, просечниот сооднос на инвестициските потреби во Енергетската заедница изнесува 0,4, наспроти 0,3 во Европската Унија. Тоа покажува дека товарот на транзицијата е релативно поголем за економиите на Енергетската заедница.
Националните планови главно го идентификуваат приватниот сектор како главен извор на капитал, додека од 10 до 30% од потребните средства вообичаено се очекува да дојдат од јавните буџети. Сепак, Секретаријатот оценува дека земјите мора многу попрецизно да покажат од каде ќе дојдат парите, особено кај проектите кои зависат од комбинирање приватен капитал, буџетски средства, донаторска помош и јавни стимули.
Посебен предизвик претставува електроенергетската инфраструктура. Во извештајот се предупредува на стареењето на преносните мрежи и потребата од навремено планирање на нивната модернизација и ревитализација. Истовремено, во националните планови сè уште недостигаат детални проценки на трошоците за дел од политиките и мерките, како и јасно дефинирани извори за нивно финансирање.
Пораката на Секретаријатот е дека NECP во иднина треба да стане многу повеќе од стратешки документ, треба да функционира како инвестициски план што на владите, банките, компаниите и меѓународните финансиски институции ќе им покаже кои проекти се приоритетни, колку чинат и како можат да бидат финансирани.
Како пример се посочува Украина, која својот план го користи како инструмент за привлекување меѓународен капитал за повоената зелена реконструкција. Инвестициските можности поврзани со украинскиот NECP биле презентирани пред владини институции, меѓународни финансиски институции, компании и развојни агенции во Обединетото Кралство, Шведска и Полска.
Обновливите извори напредуваат во електроенергетиката, транспортот речиси стои
Извештајот покажува нерамномерен напредок и кај обновливите извори на енергија.
Само три договорни страни успеале да го задржат или надминат уделот на обновливи извори што го имале како цел за 2020 година, што претставува минимална основа за исполнување на значително поамбициозните цели за 2030 година.
Додека новите обновливи капацитети во производството на електрична енергија напредуваат, во транспортот речиси и да нема значителен напредок. Секретаријатот затоа бара многу посилен фокус на политики за декарбонизација на транспортниот сектор.
Комплицирана е состојбата и кај греењето и ладењето. Традиционалната употреба на биомаса, главно огревно дрво, која моментално е доминантен обновлив извор во овој сегмент, се намалува, меѓу другото и како последица на мерките за енергетска ефикасност.
Тоа од една страна е позитивно за намалувањето на потрошувачката на енергија, но од друга го отежнува зголемувањето на уделот на обновливата енергија во греењето и ладењето. Поради тоа, намалувањето на побарувачката ќе мора да биде придружено со поголема примена на модерни технологии за обновливо греење и одржливо управување со ресурсите.
Македонија меѓу земјите каде емисиите се проектирани да растат
Еден од позначајните наоди во извештајот се однесува на периодот по 2030 година.
Иако националните планови во голема мера ги исполнуваат формалните барања за целите до крајот на деценијата, долгорочните проекции покажуваат дека кај дел од земјите сегашната траекторија не е доволна за транзицијата кон климатска неутралност.
Во извештајот конкретно се наведува дека Албанија, Грузија и Македонија бележат континуирано зголемување на емисиите на стакленички гасови во проекциите, иако тие остануваат под утврдените лимити за 2030 година. Истовремено, финалната потрошувачка на енергија по 2030 година се очекува да расте во поголемиот дел од договорните страни, пред сè поради растот на индустријата и транспортот.
Ова е особено важно бидејќи исполнувањето на целта за 2030 година не значи автоматски дека земјата се наоѓа на траекторија што води кон климатска неутралност во 2050 година.
Секретаријатот предупредува дека одложувањето на врвот на емисиите за периодот по 2030 година ќе го направи достигнувањето на климатската неутралност до 2050 година значително потешко и поскапо.
Дополнителен сигнал за ограничената долгорочна амбиција е фактот што само една долгорочна стратегија и само еден усвоен национален енергетски и климатски план предвидуваат климатска неутралност до 2050 година, при што станува збор за две различни договорни страни.
Целите постојат, но прашањето е дали политиките можат да ги испорачаат
Секретаријатот оценува дека првиот циклус на национални планови донел значително поголема предвидливост во енергетската и климатската политика. Сите усвоени планови се усогласени со индивидуалните цели за намалување на емисиите на стакленички гасови.
Но постојат исклучоци во другите области. Србија, на пример, образложила пониско ниво на амбиција за зголемување на уделот на обновливите извори поради околности што влијаат врз нивното воведување. Сите усвоени планови се усогласени со целите за намалување на примарната потрошувачка на енергија, додека Србија поставила и пониска амбиција за финалната потрошувачка од онаа утврдена со одлуката на Министерскиот совет.
Суштинскиот проблем, според извештајот, е што поставена цел не е исто што и веродостоен план за нејзино исполнување.
Во идните планови ќе мора да постои многу поцврста врска меѓу целите, конкретните политики, очекуваните резултати од тие политики, енергетските и економските проекции, инвестициите и изворите на финансирање.
Енергетската сиромаштија е присутна во плановите, но недостига реална слика
Посебно внимание во извештајот е посветено и на социјалната страна на транзицијата.
Енергетската сиромаштија е опфатена во сите национални енергетски и климатски планови, но со значително различен степен на деталност и различни методологии. Ниту една договорна страна, сепак, не навела дека значителен број домаќинства се погодени од енергетска сиромаштија.
Со оглед на растечката загриженост за достапноста на енергијата, Секретаријатот бара идните планови да вклучуваат понови и пореални проценки за бројот на енергетски сиромашни домаќинства и врз таа основа да постават конкретни цели.
Истовремено, ниту еден од усвоените планови не содржи политики и мерки за постепено укинување на субвенциите за фосилни горива, иако повеќето земји дале одреден опис на постојните шеми за субвенционирање.
Цената на јаглеродот станува дел од инвестициската равенка
Уште една област која ќе има сè поголемо влијание врз инвестициите е цената на јаглеродните емисии.
Поголемиот дел од договорните страни веќе навеле политики за воведување механизми за наплата на јаглеродот, при што пристапите се разликуваат меѓу систем за тргување со емисии и данок на јаглерод.
Но во плановите има ограничени информации за тоа какви идни цени на јаглеродот се претпоставуваат – и на домашниот пазар и во рамките на системот за тргување со емисии на ЕУ. Тоа е значителен недостаток бидејќи трошокот за јаглерод може суштински да ја промени економската исплатливост на различни енергетски технологии и инвестиции.
Затоа Секретаријатот препорачува идните сценарија и пресметки многу посериозно да ги вклучат очекуваните цени на јаглеродот при споредувањето на различните патишта на енергетската транзиција.
Речиси сите земји доцнеле со извештаите
Покрај проблемите со инвестициите и спроведувањето на мерките, извештајот открива и сериозни административни слабости.
Со исклучок на Украина, сите договорни страни ги доставиле првите интегрирани извештаи за напредок по предвидениот рок. Секретаријатот оценува дека искуството од првиот циклус мора да се претвори во конкретни подобрувања пред следното известување во март 2027 година.
Сепак, првите извештаи не можат целосно да покажат дали земјите реално напредуваат кон целите за 2030 година. Тие главно се однесуваат на податоци од 2022 и 2023 година, односно на период кога националните планови сè уште биле во подготовка. Затоа податоците повеќе ја покажуваат почетната позиција отколку ефектите од спроведувањето на новите политики.
Дополнително, за дел од податоците за емисиите постојат сериозни празнини. Според Секретаријатот, кај повеќе договорни страни последните трендови веќе покажуваат дека ќе биде неопходно да започне реализацијата на дополнителните политики, мерки и структурни промени предвидени во националните планови доколку сакаат да ги достигнат целите за 2030 година.
Од 2030 кон 2040 – следниот циклус мора да почне сега
Иако актуелните планови се фокусирани на периодот до 2030 година, Секретаријатот предупредува дека подготовката за следната деценија не смее да чека.
Следните извештаи за напредок се предвидени за 2027 и 2029 година, но работата на новата генерација национални енергетски и климатски планови за периодот 2030–2040 треба да започне уште сега.
Податоците што ќе бидат доставени до март 2027 година треба да послужат како основа за утврдување на преостанатите политички празнини, развој на нови мерки и подготовка на моделите и сценаријата за следниот циклус.
Проблемот е што Енергетската заедница сè уште нема договорена рамка на цели за 2040 година. Истовремено, Европската Унија ја развива сопствената пост-2030 климатска и енергетска архитектура, што значи дека земјите од Енергетската заедница ќе треба внимателно да ги следат европските решенија ако сакаат да ја задржат усогласеноста со политиките на ЕУ.
Ова е особено значајно за земјите кандидати за членство. Секретаријатот оценува дека фактот што договорните страни веќе ги спроведуваат истите или слични процеси на планирање и известување како земјите членки на ЕУ создава административни структури, системи за координација на податоците и институционални практики кои се важни и за подготовката за пристапување во Унијата.
Главната порака од првиот циклус, затоа, е дека регионот веќе ја има основната архитектура на енергетската и климатската транзиција, но следната и многу потешка фаза е нејзиното спроведување.
Со инвестициска сметка од околу 151 милијарда евра до 2030 година, стареење на дел од електроенергетската инфраструктура, бавна декарбонизација на транспортот, недоволно прецизни финансиски планови и проекции за повторен раст на емисиите во дел од земјите по 2030 година, националните енергетски и климатски планови ќе мора да преминат од документи со цели во оперативни инвестициски мапи со конкретни проекти, рокови, извори на капитал и мерливи резултати.
Токму од тоа, според оценката на Енергетската заедница, ќе зависи дали целите за 2030 година ќе останат политички ветувања или ќе станат реална основа за подлабока декарбонизација до 2040 и климатска неутралност во следните децении.
Извор: Energy-community.org
